Rikus Koops levert Spinoza–studieservice

Onlangs heeft Rikus Koops, bekend van zijn voortreffelijke hertaling van en toelichting op de Korte Verhandeling, op zijn website in het menu 'publicaties' een tweetal “Spinoza notities” geplaatst, waarin hij telkens a.h.w. een apparaat biedt dat nuttig kan zijn bij de studie van de Ethica. Hij noteert erover op zijn website: “De serie “Spinoza notities” heeft als doel om in relatief korte teksten informatie te bieden die behulpzaam kan zijn bij het begrijpen van het werk van Spinoza. Meestal is dit een uitwerking van een specifiek onderwerp. Vanwege de geringe omvang wordt bij deze notities uitgegaan van enige basiskennis.”

De Spinoza Notitie Nummer 1 draagt de titel “Verwijzingen binnen de Ethica”. Hij laat bij elke stelling en corrolarium zien naar welke definities, axioma’s en/of eerdere stellingen wordt terugverwezen (waarop het bewijs gebaseerd wordt) en in welke latere bewijzen de betreffende stelling of corrolarium terugkomt.
Door meerderen is al eerder dergelijk soort concordantie-achtig overzicht samengesteld. Zie hier een voorbeeld van zo’n aanpak van het eerste deel van de Ethica. Rikus Koops levert hier zijn inventarisatieschema, dat vooral nuttig is voor wie echt precies a.h.w. Spinoza’s bewijsstrategie willen controleren.

  

De Spinoza Notitie Nummer 2 draagt de titel “Samenvatting en structuur Ethica”. Daarin biedt hij eerst een korte, vervolgens een uitgebreidere samenvatting en tenslotte een overzicht van de opbouw resp. structuur van de Ethica.

Die kunnen nuttig zijn bij de studie van Spinoza, maar beginnelingen zullen er weinig aan hebben om aan de hand ervan Spinoza beter te begrijpen. Dat zal ook niet de pretentie en bedoeling zijn. Wat opvalt is dat hij zo dicht mogelijk bij Spinoza’s eigen uitdrukkingen blijft (waarbij de vertaling van Van Suchtelen de voorkeur krijgt, zo te zien). In de structuurweergave geeft hij minder interpretatieve hulp dan bijvoorbeeld Herman De Dijn geeft in zijn Reading Guide (die Koops wel raadpleegde). Toch vind je in Koops overzicht toch ook nog zulke interpretatieve termen als ‘parallellisme’ en ‘kleine fysica’. Wat nog het meest opvalt is dat de grote Scholia en Appendices bij hem niet meedoen. Hij noemt ze wel bij de “onderdelen” waaruit elk deel bestaat, maar in zijn opbouw-overzicht gaat het hem alleen om de stellingen. Zo is bij hem bijvoorbeeld niet zichtbaar dat P29S handelt over de natura naturans en natura naturata, zien we niet waarover dat belangrijke Appendix van deel 1 gaat, of dat in dat aan het slot van deel 2 door Spinoza zelf een samenvatting wordt geboden. Het is nu net alsof die belangrijke onderdelen van de Ethica voor hem minder tellen.

Hoe moeilijk het vaak nog is 2P6 en 2P7 goed door te voeren, blijkt eruit dat je in de uitgebreide samenvatting passages tegenkomt als (in deel 2): “De menselijke geest krijgt door lichamelijke aandoeningen overeenkomstige ideeën die informatie geven over het menselijk lichaam en de lichamen die met het menselijk lichaam in contact staan; hieruit ontstaan indrukken, herinneringen en associaties (P16-18).” Maar die ideeën krijgt de geest niet “door lichamelijke aandoeningen”, dat zou dan veroorzaking vanuit het andere attribuut betreffen, maar veroorzaking geschiedt altijd alleen en uitsluitend van binnen hetzelfde attribuut. Het valt nog niet mee om hier in ons taalgebruik altijd goed op toe te zien. Vergelijkbaar voorbeeld uit de samenvatting van deel 2: “Omdat de menselijke geest en het menselijk lichaam altijd moeten overeenstemmen, zal een toe- of afname van het vermogen tot handelen van het lichaam resulteren in een toe- of afnemen van het vermogen van de geest. De geest is zich bewust van deze toe- of afname en hieruit ontstaan de aandoeningen blijdschap en droefheid (P11).” Het gebruik van de term “resulteren” suggereert eveneens teveel een veroorzaking vanuit lichamelijk vermogen van geestelijk vermogen, terwijl dat laatste verloopt via de ideeën van de toe- of afgenomen lichamelijke vermogens. Ja, het luistert nu eenmaal nauw.

Dit lijkt misschien wat kinnesinnerig (een gegeven paard mag je immers niet in de bek kijken), maar is bedoeld als positieve bijdrage (aan dit paard is immers nog iets te doen). Hij noemt zijn notities uitdrukkelijk Versie: 1.0, wat aangeeft dat hij van plan is vervolgversies met verbeteringen en aanvullingen uit te brengen. Dan moeten er wel voorstellen daarvoor worden gedaan.

Nog één zo'n voorstel. Aan het eind van de structuur van Deel 2 lezen we: "P48-49: Gelijkstelling van vrije wil aan ideeën."
De term 'vrije' hoort daar niet ('vrije wil' bestaat niet); Spinoza stelt wil gelijk aan idee: mét of ín een idee wordt tevens een willing meegegeven.

We mogen Rikes Koops zeer dankbaar zijn voor het materiaal dat hij ons hier op zijn website aanreikt.

Reacties

Dank voor je (kritische) beschrijving van mijn eerste twee notities. Alle verbetervoorstellen zijn welkom, zeker als ze voortkomen uit een positieve grondhouding. In versie 2.0 zal ik zeker je punten meenemen.