Spinoza.blogse wenst u 'n fijne kerst en 'n beter 2017

Reacties

Beste Stan,
Ik denk dat het je wat doet dat het dit jaar mis is gegaan tussen ons. Het was onvermijdelijk. Wij moeten gewoon niet meer met elkaar discussiëren over de lezing van de Ethica.
Zet je nuttige en goede werk voort. Ik wens je alle goeds en vooral een jaar met een rustig gemoed.
Henk

Stan,
Eveneens een goede Kerst en (nog) beter 2017. Nu aan het einde van het jaar heb ik je Trump-blogs nog eens gelezen, een zaak die ons allen bezighoudt. Wat me opvalt is dat de door jouw aangehaalde commentatoren vooral de psychologische en marxistische kaart hanteren. Kort gezegd: de boze blanke man, zijn Verelendung en de ongedurigheid van de massa zijn leidend voor de verklaring van Trump, Brexit, de opkomst van extreem rechts. Ik denk - en ik sta daarin bepaald niet alleen - dat het leidende motief van de recalcitrante massa is: onvrede met de globalisering. Waarom? Omdat ze tot uitwassen heeft geleid: de bankencrisis die tot virtueel rondpompen van geld heeft geleid waarvan niet veel in de reële economie is neergeslagen, de verpaupering van regio's in het rijke Westen, de binnengrenzen in de EU verdwenen zonder adequaat beheer van buitengrenzen, de onbeheersbare migratiestromen. Dit alles leidt tot verlies van de nationale identiteit en verklaart de roep om renationalisaring.

Nu Spinoza. Wat zegt hij over de grenzeloosheid en de natiestaat?
1. De Grenzeloosheid - Spinoza maakt in het begin van de TP onderscheid tussen utopisten (de filosofen) die Utopia en een Gouden Eeuw nastreven, en realisten (de politici) die zich door de ervaring laten leiden.
Vertaald naar 2016: de utopisten zijn:
- de aanhangers van de globalisering die vinden dat de slachtoffers hooguit te betreuren zijn, maar met compensaties tevreden zijn te stellen. Voorbeelden Bill Clinton en Tony Blair. In mindere mate: Obama, Mark Rutte.
- de aanhangers van de grenzeloze EU. Zij vinden dat grenzen beschamende belemmeringen zijn die er niet behoren te zijn. Voorbeelden: Hans van den Broek, Hans van Mierlo, Alexander Pechtold, Frans Timmermans, Guy Verhofstadt, Hans van Baalen.
- de aanhangers van de internationale rechtsorde en de 'internationale gemeenschap'. Daarmee wordt het stelsel van internationale verdragen voor wederzijdse hulp en bijstand bedoeld (Navo, OESO, GATT, EVRM), met als opperst gremium de VN en de Veiligheidsraad (waarin Rusland en China als 'excellente bewakers' van de internationale rechtsorde!). Waar dit naïef vertrouwen in de 'internationale gemeenschap' toe heeft geleid weten we in Nederland maar al te goed: de schande van Srebrenica. Waar dit heden nog toe leidt weten we ook maar al te goed: Nederland verkocht in 2011 al zijn tanks, nu in 2016 plaatsen de Amerikanen weer 1000 tanks in Limburg terug(!?).
Het merkwaardige is dat er - spinozistisch gezien - onder de leidende politici veel utopisten blijken te zijn en waren.

2. De Natiestaat - Spinoza maakt 2 opmerkingen over de natie in de TTP.
In antwoord op de vraag hoe wij de slagen van het lot zo veel als mogelijk kunnen keren zegt hij:
[TTP3.5] 'Hiertoe biedt geen middel meer zekerheid, zo leren de rede en de er­varing, dan het vormen van een staatsgemeenschap door vaste wetten, het in be­zit hebben van een vaste streek op de wereld, en. het samenbrengen van alle krachten als het ware in één lichaam, namelijk dat van de gemeenschap. … Daarom zal die gemeenschap het veiligst zijn en het meest stabiel en het minst onderhevig aan het lot, die vooral door verstandige en waakzame men­sen wordt gesticht en geleid, ..'
En over de natie in het algemeen zegt hij:
[TTP17.26] 'De natuur maakt echter helemaal geen naties, alleen individuen, die alleen maar in naties worden onderscheiden door verschillen in taal, wet­ten en algemeen aanvaarde zeden, en alleen door deze laatste twee, wetten en zeden, kan het veroorzaakt worden dat iedere natie een eigen aard, een eigen leefwijze en ook eigen vooroordelen heeft.'

Spinoza maakt overigens geen onderscheid tussen een staat (societas) en een natie (natio).
Hij geeft in het 1e citaat aan dat de staat het meest geëigend is om de slagen van het lot te keren als ze geleid wordt door 'verstandige en waakzame mensen'. Vertaald naar 2016: we worden wellicht geleid door verstandige politici, maar of ze ook waakzaam (geweest) zijn? Dat lijkt niet altijd het geval.
In het 2e citaat brengt hij een relativerende noot aan. Door wetten en zeden heeft iedere natie een eigen aard en leefwijze én eigen vooroordelen. M.a.w. deze kunnen veranderen o.i.v. omstandigheden als de internationalisering. Maar wat als de 'slagen van het lot' daarmee minder gekeerd worden? Wat dan? Dan ontstaat een roep om renationalisering. 'Make America great again', Brexit, PVV, AfD, Vlaams Belang. Die zorgen dienen geadresseerd te worden. Ook volgens Spinoza. Hij zegt niet voor niets in het begin van TP1 dat we de 'aandoeningen' van de mensen niet moeten 'bespotten, bejammeren of berispen en vervloeken' (dat laatste als wij zelf vinden dat wij 'voor heiligen doorgaan'). De 'ondervinding immers 'leert dat er 'gezondigd wordt zolang er mensen zijn' en dat de mensen zich 'meer door vrees dan door de rede laten leiden'.

Tenslotte één caveat: De natie dient ook volgens Spinoza onderscheiden te worden van het kwalijke nationalisme. In TTP3 maakt hij gehakt van het 'uitverkoren volk' zijn. Dus gehakt van de opvatting van 'Gods own country', van 'Amsterdam het nieuwe Jeruzalem', en van 'Gott mit uns' op de koppelriemen van de Wehrmacht.
Kortom, er valt ook in 2017 veel te leren van Spinoza's politieke filosofie.

Dank, Henk en Adrie,
Twee onverwachte, maar welkome reacties.
Henk, ik denk en verwacht dat we ooit weer tot discussie over de Ethica komen, toch.

En passant, ik weet dat je Kerst met een hoofdletter dient te schrijven..., maar door het in onderkast te typen, probeerde ik de m.i. overgewaardeerde emotionele betekenis wat af te zwakken.

De toepassing van Spinoza's onderscheid in het begin van de TP kan ook anders luiden, Adrie: de utopisten zijn dan degenen die menen dat de globalisering tegen te gaan, of terug te draaien is, dat grensbewaking terug ingevoerd moet worden en dat ook het bouwen aan een 'internationale gemeenschap' beter terug te draaien is. Wat realistisch resp. utopistisch is, valt nog niet zo eenvoudig uit te maken. Spinoza beval aan 't over te laten aan politici met ervaring i.p.v. aan filosofen. Ik denk dat het ervaren politici waren die bouwden aan Europa en aan de VN. Maar 100% ideaal is de institutionalisering niet: er moet voortdurend op basis van voortschrijdende ervaringen door politici realistisch aan geschaafd worden.

Aan 't rijtje God-claims waaraan je tenslotte kritische opmerkingen wijdt, dient zeker "God bless America" toegevoegd te worden. Ik neem aan dat Trump straks die leuze ook gaat hanteren.

Stan,
Denk aan Piketty: de lonen stijgen lineair (90% van de bevolking), de vermogens exponentieel (10%). Deze is in volle glorie aanwezig in Rusland, en het Westen is er hard naar op weg. Trump behoort tot die 10%, maar zegt voor de 90% white trash op te komen. Hoe dat uitwerkt is afwachten. Wellicht omineus is dat hij Poetin zo bewondert.

Arie, m.i. is je psychologie van de koude grond wel erg vooringenomen.

Beste Stan, ik houd het bij een hartelijke groet voor fijne kerstdagen. Zonder meningsverschillen zou het een saaie boel worden. Daar heeft jouw blog geen last van.

Fred, 2 opmerkingen:
1. De politiek is geen harde wetenschap maar is een voortdurende interactie tussen individuen met een pluraliteit aan opvattingen in een publieke ruimte waar common sense heerst. De termen 'pluraliteit' en 'common sense' leen ik overigens van Hannah Arendt. Bij het totalitarisme is de interactie tussen mensen niet mogelijk omdat het individu er gereduceerd wordt tot een geatomiseerd wezen die opgaat in een amorfe massa. Bijgevolg is er geen pluraliteit en ook geen common sense. Dit wil zeggen, je kunt je eigen mening niet meer toetsen aan een gemeenschappelijke grond van gezond verstand.
Voorbeeld: nadat Jan Terlouw met touwtje-uit-brievenbus preek in DWDD een nationaal icoon werd, was hij met volwassen kleinkind gast in het muziekprogramma van Paul Witteman. Witteman introduceerde Terlouw ironisch als 'nationale knuffelopa', Terlouw vond het een grappige vondst, de kleindochter was er verguld mee en beleed en public haar liefde voor Terlouw, en op mij als toeschouwer kwam de term over als tamelijk sarcastisch. Je ziet hier een pluraliteit van meningen in een publieke ruimte waar common sense heerst.
2. Hoe overtuig je mensen? Aristoteles onderscheid 3 disciplines van overtuigen:
Ten 1e: de Logica – deze geeft absolute zekerheid en is onweerlegbaar. Voorbeelden: de wiskunde en de wiskundige fysica en de meetkunde van Euclides. Spinoza streeft met de Ethica de absolute zekerheid van Euclides na. Maar waar de stellingen van Euclides weinig tot geen discussie losmaakt is dat met de Ethica niet het geval. Zie de discussies in dit blog tussen Stan en Henk Keizer.
Ten 2e: de Dialectica – deze geeft al minder zekerheid, zie de in dialoog geschreven zoektocht naar waarheid van Plato. Een zoektocht die gaat over zaken tussen de mensen. Een zoektocht en discussie die meestal eindigt in een aporie: je weet nog steeds niet precies wat bijvoorbeeld rechtvaardigheid is, maar je hebt er wel meer inzicht in gekregen. Wetenschappelijke discussies verlopen op deze wijze. Politieke discussies soms ook.
Ten derde: de Retorica – deze geeft het minste zekerheid. Er wordt gewerkt met hyperbool en metafoor want het gaat om het hart. En het gaat om herhaling. Je lief werven gaat niet met behulp van logica en ook niet met een betrekkelijk droge dialoog. Er moet pathos opgewekt worden bij de toehoorder. Voorbeeld: Spinoza's voorwoord in de TTP. Deze begint al met een uitroep: 'Als de mensen hun zaken … dan zou het bijgeloof op hen geen vat hebben'. Met andere woorden: de retorica is de minst zekere overtuigingswijze, maar in het menselijk verkeer is ze de belangrijkste. Politiek bedrijven is een mengeling van dialectica en retorica.
Dus Fred, wat jij mijn vooringenomenheid noemt, noem ik een poging tot duiden van politieke ontwikkelingen in 'annus minrabilis', of toch 'annus horribilis'? 2016.

Ha die Adrie, wat mij betreft is jouw poging tot duiding 1. niet overtuigend, 2. niet to-the- point, 2. nogal paternalistisch en 3. vooringenomen.

Correctie:
Ha die Adrie, wat mij betreft is jouw poging tot duiding 1. niet overtuigend, 2. niet to-the- point, 3. nogal paternalistisch en 4. vooringenomen.