Toch zou de vrije wil bestaan?

Degenen die zondag de Spinozadag in paradiso bezoeken, zouden ter voorbereiding het artikel moeten lezen, waarnaar ik in dit blog verwijs.

Gero JennerDe Duits-Oostenrijkse filosoof en sociale wetenschapper Gero Jenner betoogt met een interessant recent artikel „Freiheit und Wunder – das allzu lange verschüttete Weltbild der Wissenschaften“ dat juist door de vooronderstellingen van de (willekeurige) herhaalbaarheid van de wetmatige voortgang in de experimenten tegelijk de dimensie van vrijheid wordt mee-vooronderstelt. Opmerkelijk is het hoe hij vervolgens daarmee ook meent de mogelijkheid van wonderen open te kunnen houden, wonderen waarbij echter voor hem wél de normale natuurwetmatige voortgang der dingen in stand blijft. [Hier of, makkelijker leesbaar, hier]

Ook Spinoza komt viermaal voor in het artikel.

Het is een uitdagend artikel, waarbij Jenner een vrijheid uit z’n hoed tovert die toch niet meer is dan een asylum voor onze onwetendheid. Hij ziet over het hoofd dat voor Spinoza er óók een deterministische verklaring moet zijn voor onze behoefte om een experiment nu en op deze plaats te herhalen. We zijn ons slechts bewust van het feit dat we de behoefte voelen om dat herhalingsexperiment te doen, maar zijn ons niet bewust van de oorzaken van wat ons drijft. Spinoza is echt niet voor een gat te vangen (Jenner verwijst naar de gaten die er in het systeem van noodwendigheden zouden zitten, gaten die wij met onze beslissingen vullen).

Het was Spinoza al die aangaf dat we onmogelijk het hele netwerk van alle oorzaken op oorzaken kunnen kennen en niet pas Werner Heisenberg (1901 - 1976) die stelde – zo blijkt uit een citaat van Jenner: „ so müssten wir dazu den mikroskopischen Zustand der ganzen Welt, zu der auch wir selbst gehören, kennen, und das ist sicher unmöglich.“

Al eerder in een publikatie van Gero Jenner kwam Spinoza veelvuldig voor: Der Dawkinswahn oder die Antwort der Mystik. Duell zwischen Wissenschaft und Religion? (2008, PDF) Hij noemt er Spinoza (net als Einstein) een mysticus.

Geen zorgen maken over het al dan niet bestaan van de vrije wil

Ach, voor de dagelijkse praktijk van het leven maakt het niet uit of onze wil volgens de theorie nu vrij is of niet. We moeten gewoon onze doelen stellen en onze beslissingen zo goed mogelijk proberen te nemen. Zo vond ook Spinoza. In het 4e Hoofdstuk van zijn Theologisch-Politiek Traktaat is te lezen:

"Voeg daar nog bij dat wij de samenhangende ordening en aaneenschakeling zelf van de dingen, dat wil zeggen: hoe de dingen in werkelijkheid zijn geordend en aaneengeschakeld, volstrekt niet weten; zodoende is het voor de praktijk van het leven beter, ja noodzakelijk, de dingen als mogelijk te beschouwen." (blz. 115 TTP in de Nederlandse vertaling van F. Akkermans).

En daar, in die zgn. contingentie, ligt het aanknopingspunt om maar gewoon te doen alsof we een vrije wil hebben. En voor het proberen dingen veranderd te krijgen - waar we voortdurend mee bezig zijn. Daarbij is het wel nodig rekening te houden met de realiteit van de onveranderlijke eeuwige natuurwetten (voor zover we die kennen) – over hoe de wereld en vooral de mensen in elkaar zitten. Maar verder doen we gewoon ons best. En meer kunnen we niet doen.

Zie blog van 1 november 2009: Doen ook spinozisten niet dagelijks alsof we een vrije wil hebben?

Zie blog van 15 mei 2011: Vrije-wil-gevoel is onontkoombaar - we kunnen niet zonder de beleving een vrije wil te hebben