Melech Ravitch (1893 - 1976) & Barukh Shpinoze

A Poem—Good or Bad—A Thing—With One Attribute—Flat -
titel van een gedicht van Melech Ravitch.

Het uit het wereldwijde web bijeensprokkelen van de informatie voor dit blog stemde mij om meerdere redenen droevig. Ik was al eens eerder de volgende informatie uit 1996 tegengekomen waarbij ingegaan werd op een vraag van Allan Nadler “if there are any Yiddish poems about Spinoza”. Geantwoord werd: "We can inform him that Meylekh Ravitch wrote 20 poems about Spinoza which are published in his book "Di lider fun mayne lider", Montreal l954.  They are titled: ll/24, l632 - 2/22, l677; Lid fun zayn yugnt, fun der hefkerdiker nakht farn kheyrem; Der kheyrem; Di verter fun kheyrem; Raynsburg; Vizye; Der toyt; Vizye fun zayn letstn tog; Teologish-politisher traktat; Di briv; Di geometrishe form fun der etik; Di aynteylung fun der etik; Di etik - ershter teyl; Spinoza un du; Fartsveyflung un fal; Hunderter yorn, oyto-da-feen --; Ru; In likht; Kategorish lid; and Bashert iz mir efsher.” (Ik neem hier alleen dit stukje over; zie hier de bron). Verder bleek dat in het Jiddisch “Shpinoze" wordt geschreven, Borekh of Barukh Shpinoze.

Ik ging eens verder zoeken naar Meylekh Ravitch en trof hier en daar een klein stukje informatie. Toen ik doorkreeg dat hij overwegend Melech Ravitch werd genoemd, zocht ik op die naam verder en vond iets meer. Ik ontdekte dat het om een zeer actieve en niet onbelangrijke Jiddische dichter ging.

Ravitch lijkt vooral bekend geworden als dichter, maar hij was ook een 'literaire organisator' en schreef  verhalen en essays. Dos majse-boech foen majn lebn, het verhalenboek over mijn leven, omvat drie delen, tezamen 1354 bladzijden. Het is vertaald in het Hebreeuws en het Duits (Melech Rawitsch, 'Das Geschichtenbuch meines Lebens, eine Auswahl', Otto Müller Verlag, Salzburg, 1996).
Ook verscheen van hem Meyn Leksikon, een driedelige verzameling korte essays en sketches van Jiddische schrijvers, acteurs, kunstenaars en andere cultureel actieven.

Maar nergens is een pagina (laat staan een website) aan hem gewijd.*) En dat terwijl er best wel veel joodse, ook joods-literaire en Jiddische websites bestaan. Er bestaat ook geen lemma in wikipedia. Nergens is een behoorlijke beschrijving van zijn leven en werk te vinden. Dat stemde mij droevig, juist ook omdat Ravitch zich flink heeft ingespannen, zo leerde ik al surfend, om het Jiddische erfgoed dat op zo barbaarse wijze uit Oost-Europa is verdreven, te bewaren.

Melech RavitchUit de brokstukjes die ik hier en daar kon opvissen stel ik hier een blog samen, waarmee er - in het Nederlands althans – eindelijk toch een wat langer stukje over hem op internet verschijnt. Met een foto van hem die gemaakt is in Warschau in 1922 en in het bezit is van het YIVO, het Institute for Yewish Research in New York. [Images.google.nl geeft tot heden geen afbeelding van hem].

Melech Ravitch [ook: Meylekh of Melekh Ravitch] werd in 1893 in Radymno (Redim) in Galicië geboren als Zekharye-Khone Bergner [of: Zacharië-Chone Bergner]. Meylekh of Melech Ravitch is zijn schrijverspseudoniem. Hij bracht z´n kindertijd en jeugd door in Galicië. Z´n moedertaal was Pools, zijn tweede Duits. Als jongeman adopteerde hij het Jiddisch, meegaand in de joods-nationale renaissance in Oost-Europa in het begin van de 20e eeuw.

Na WO I ging hij naar Wenen. In 1920, toen zijn zoon Yosyl geboren werd, de latere kunstschilder Yosyl of Yosl Bergner, woonde hij in Wenen. Later dat jaar vestigde hij zich in Warschau waar hij deelnam aan het project om een moderne, seculiere nationale joodse cultuur in het Jiddisch te creëren. Hij werd een vooraanstaande figuur in de Jiddische literaire scene in het Polen van tussen de wereldoorlogen. Hij was vele jaren secretaris van de joodse schrijversbond. Met uri Tsvi Greenberg, Moisje Broderzon en Perets Markish richtte hij het Jiddische literaire blad Khalyastre op (of: Di Chaliastre = De Bende). Het eerste nummer van het nogal flamboyante en futuristische blad kwam uit in 1922. Ravitch's Nakete Lider ("Naakte Liederen," die hij in 1921 schreef), zou tot de betere stukken behoren. Het volgende nummer verscheen pas twee jaar later in Parijs. *)

Op internet is een studie te vinden die Anna Fishman Gonshor in 1997 maakte naar de dichteres Kadye Molodowsky, zoals zij tevoorschijn kwam in het Poolse Literarishe Bleter 1925-35. Ik citeer daaruit alleen het begin van wat nog een hele polemiek werd en waaruit de belangrijke positie van Ravitch in Warschau blijkt.

“In May of 1927 Melech Ravitch, the noted poet and essayist who was also a leading figure of secular Yiddish culture, published an article "meydlekh, froyen, vayber - Yidishe dikhterins" (Girls, Women, Wives - Yiddish Poetesses) in which he decried the lack of significant women poets and writers in contemporary Yiddish literature. He went so far as to Say that the only thing that women write are little poems full of morality. "Ver ken mir onvayzn a verk fun farrnestung ... Alts iz dort bay zey mos un mos un keyn eyn verk. Nor Iider un Iidlekh un lidlekh." (Who can show me a single ambitious work. ..everything is so measured. ..not one serious work. Only poems and ditties and ditties-). Ravitch wrote that despite his wishing it, there would be no significant female Yiddish writer until the women would desist from being chaste and virtuous and so tied to tradition.”

Hoe sterk zijn positie ook was, Melech Ravitch wanhoopte aan een levensvatbare toekomst voor het Poolse Jodendom en verliet in 1934 zijn land. Hij werd een soort van wereldreiziger en leefde enkele jaren in Australië.

In de tweede helft van de dertiger jaren zou hij in Australië op zoek zijn gegaan naar een thuisland voor de joden. Hij zou een aantal zakenlieden en intellectuelen overreed hebben om hem op zo’n missie naar Australië te zenden om de mogelijkheden voor een joodse vestiging in Kimberley te onderzoeken wat hem de verste en veiligste plek leek. Hij zou zelfs een brief van Einstein op zak hebben gehad.
Zijn zoon beschreef later “The Kimberley Fantasy, depicting his father as a kind of Don Quixote figure in a black hat and long black coat, flying high in the sky over the strange and beautiful landscape of the Kimberley in search of a safe place to bring the Jewish people.” In ieder geval heeft hij een poos met zijn zoon vanaf 1937 in Australië gewoond, maar de Australiërs zagen niets in het plan.

Tenslotte vestigde hij zich in 1941 in Montreal, Canada. Ook daar werd hij weer een dynamische organisator van Jiddische literatuur en van culturele en educatieve activiteiten. Hij was vele jaren directeur van Montreal's Jewish Public Library and People's University. Een aantal van zijn vele dichtbundels verschenen in Montreal. Hij bracht er een vertaling van Kafka’s Het Proces uit en ook verschenen er zijn al genoemde essay- en stukjesbundels (Mayn Leksikon); en zijn driedelige autobiography, Dos Mayse-bukh fun Mayn Lebn. Kortom, hij was een harde werker als dichter, schrijver, redacteur, maar ook een dynamische organisator om de Jiddische literatuur te laten overleven en verder uitgroeien – wereldwijd.

Aan het eind een overzicht van zijn verzamelde werken, die te vinden is in een door de Steven Spielberg Digital Yiddish Library uitgegeven ESSENTIAL YIDDISH BOOKS; 1000 Great Works from the Collection of the National Yiddish Book Center.

                           Illustratie uit M. Belenki: AkÌ£osá¹­e, Shpinoze, Maymon  

En dan, in een ander overzicht van zijn werken, ontdek ik Notabene dat zijn Spinoza-gedichten in 2003 in een dubbeltalige eenvoudige uitgave apart zijn uitgegeven. Zie daar maar eens aan te komen...

Poems on Spinoza: by Melech Ravitch
Victoria: [s.n.]: Officeworks [printer], ©2003.
Spiral binding xiv, 78 p.: ill., facsims., ports.; 30 cm
Poems in Yiddish and English; supplementary material about the author and Spinoza in English only. [zie hier]

In 1918 was een aparte dichtbundel van Melech Ravitch uitgekomen bij de Weense uitgever M. HikÌ£l (VÌ£ien), 1918: 
Shpinoza. poeṭisher pruṿ in fir tsiḳlen. [Zo blijkt hier]

Dat hij vegetariër was blijkt op verschillende plaatsen. Hier in een tekst over JUDAISM AND VEGETARIANISM lezen we:
"Melech Ravitch was considered the dean of Yiddish poetry. His poems occupy nearly a dozen pages in the Yiddish poetry anthology, The Golden Peacock (edited by Joseph Leftwich). He compiled an 850-page anthology of material about Jewish Warsaw called The Warsaw That Was and wrote about 200 short portrait sketches of Yiddish writers. Ravitch’s poems and essays expressed universal values. He was a vegetarian most of his life and a patron of the Jewish Vegetarian Society."  Van hier en in een anecdote die van zijn zoon afkomstig zou zijn.

Hij zou ook nog een poos in Amerika gewoond hebben, maar daar heb ik geen gegevens over gevonden. Hij overleed in 1976 in Canada. Daarna ging zijn grote archief, het Melech Ravitch Archive, naar de National Jewish Library and Hebrew University, Givat Ram, Jerusalem.
Daarover las ik in
een tekst van ene Clive Sinclair over Yossel Birstein, een schrijver, ook geboren in Polen in 1920 en bevriend met de zoon van Melech Ravitch, Yosyl Bergner, die eveneens van 1920 was:
"I met Birstein in Jerusalem. By then he was herding papers rather than sheep, being the cataloguer of Melech Ravitch's three-ton archive at the Hebrew University. He took me to see it; stack after stack, all filled with boxes, like a gigantic shoeshop. Each box a life. Birstein knew them all, and a hundred stories about each of them. He was a raconteur of genius. One by one they returned from the other side, those dreamers of a lost world. It was inevitable that Birstein would make use of such a goldmine. Panim Be'anan ("A Face in the Cloud") came out in 1991." [Van hier]

Professor Allan Nadler met wie ik dit blog begon, las tijdens het
YIVO National Symposium Spinoza: “From Heretic to Hero” bij gelegenheid van de 350ste verjaardag van de ban van Spinoza op 29 oktober 2006 in het Jiddisch enige gedichten, o.a. van Melech Ravitch. In het programma was daarbij over Spinoza te lezen: "For many secular Yiddish writers, who also broke with traditional Judaism 300 years after Spinoza, he was a role model and an inspiration — the first veltlekher yid or secular Jew." [Zie hier] Opvallend trouwens dat je nooit hoort van Spinozagenootschappen, maar alleen van joodse organisaties die die ban herdenken. Zo werd in 1956 de 300 verjaardag 'gevierd': Shpinoze der gebentÌ£shtÌ£er: tsum 300tÌ£n yor funem hÌ£eyrem oyfn groysn yidishn denkÌ£er : 1656-1956 / fun Sh. VÌ£iner [zie hier en hier]

Dan ontdek ik tenslotte via Google dat Melech Ravitch al eerder in een blog van mij voorkwam. In mei 2009 ontving ik de volgende informatie van Theo van der Werf: “Op 3 september 1956, bijna twee maanden later dan gepland, werd het herdenkingsmonument voor Spinoza bij de Nieuwe Kerk onthuld. Ongeveer 125 personen woonden de onthulling bij, waaronder de Israëlische ambassadeur, vertegenwoordigers van de Nederlandse regering en de Commissaris van de koningin in Zuid-Holland. Namens het Spinozaeum in Haifa sprak Melech Ravitch, in het Hebreeuws…”
De dichter hád iets met Spinoza, zoveel is duidelijk.

Zijn naam zei me toen niets en dit was ik intussen alweer vergeten. Maar Google ontgaat niets… Inmiddels weet ik  iets meer.
Nu zijn Spinoza-gedichten nog achterhalen.
[Aanvulling: hier een gedicht in een volgend blog]

Bibliografie RAVITCH, Melech, 1893-1976.

Di lider fun mayne lider: a kinus, oyfgeḳlibn fun dreytsn zamlungen 1909-1954. 448 p.: ill. Originally published: Moná¹­real: Aroysgegebn fun M. Raṿiá¹­sh bukh ḳomiá¹­eá¹­ bay der Yidisher folḳs biblioteḳ in Moná¹­real, 1954. “Ale ilustratsye fun Yosl Bergner.” #0-657-00198-8

Mayn leḳsiḳon. 4 v. in 5. Originally published: Monṭreʾal : Aroysgegebn fun a ḳomiṭeṭ, 1945-1982. Vol. 1. Pen-portraits of 86 Jewish writers in Poland between the two world wars.--v. 2. Pen-portraits of 99 Jewish writers and artists in Poland between the two wars.--v. 3. Pen-portraits of 156 Yiddish and Hebrew writers in Israel.--v. 4-5. Pen-portraits of Jewish writers and artists in the Americas and other countries. Volumes 4 and 5 published : Tel Aviv : Y. L. Peretz, 1980-1982

Mayn leḳsiḳon… Vol. 1 #0-657-00317-4

Mayn leḳsiḳon… Vol. 2 #0-657-00318-2

Mayn leḳsiḳon… Vol. 3 #0-657-00319-0

Mayn leḳsiḳon… Vol. 4 Please inquire about availability.

Mayn leḳsiḳon… Vol. 5 Please inquire about availability.

Dos mayse-bukh fun mayn leben. 3 v.; ill. Originally published: Buenos-Ayres: Tsená¹­ral-Farband fun Poylishe Yidn in Argená¹­ine, 1962-1975. Vol. 1 is #161 of the series Dos Poylishe Yidntum; vol. 2 is #171 of the series Dos Poylishe Yidntum; vol. 3 published: Tel Aviv : Y. L. Perets, 1975. 1. 1893 biz 1908.--2. 1908 biz 1921.--3. 1921 biz 1934. Please inquire about availability.

[van hier

Nog weer later ontdek ik een behoorlijk uitvoerig overzicht van zijn werk op WorldCat.

Bronnen

Foto gevonden in: Edward K. Kaplan, Samuel H. Dresner. Abraham Joshua Heschel: Prophetic Witness. Yale University Press, 2007. In dit boek komt vele malen de naam van Ravitch voor. Hij is in Warschau belangrijk geweest voor Heschel in het begin van diens carrière. Het boek is gedeeltelijk te raadplegen op books.google.nl
[Zo'n boek is er dus niet over Melech Ravitch, althans heb ik niet kunnen vinden.] 

 

Over de polemiek van Melech Ravitch met de dichteres Kadye Molodowsky: zie hier.

Voor Melech Ravitch in Canada met tevens gegevens over zijn tijd in Polen: zie hier. Over Khalyastre: zie hier.
*) En op wikipedia: A later Warsaw group, “Di Khalyastre” (“The Gang”) included notables such as Israel Joshua Singer, Peretz Hirshbein, Melech Ravitch and Uri Zvi Grinberg (who went on to write most of his work in Hebrew). Like their New York counterpart, the group called “Di Yunge” (“The Young Ones”), they broke with earlier Yiddish writers and attempted to free Yiddish writing, particularly verse, from its preoccupation with politics and the fate of the Jews.

Voor het Australische avontuur: zie hier

Over zijn vele correspondenties met tientallen joodse auteurs blijkt uit de Guide to the YIVO Archives op books.google.nl

Lang gedicht over New York van Melech Ravitch in Stephen Wolf (Ed.), I speak of the city: poems of New York, Columbia University Press, 2007 - in z'n geheel te lezen in books.google.nl

Melech Ravitch's gedicht: A Poem—Good or Bad—A Thing—With One Attribute—Flat (alleen titel hier

Verhaal van Melech Ravitch: Het joodse dievengilde uit Warschau z.l., vertaald en op z’n site gezet door Fred Borensztajn - met enige biografische gegevens over Ravitch.

Zie Melech Ravitch: THE HOLOCAUST AND YIDDISH LITERATURE: AN APPRECIATION, bij The Montreal Institute for Genocide and Human Rights Studies.

Over Melech Ravitch's zoon, de kunstenaar Yosl Bergner, waarin ook enige informatie over Ravitch: zie hier. Zie ook hier. Van hem bestaat wel een lemma in wikipedia.

Voor het verhaal over de reis van de twee zeventienjarigen, Yosl Bergner en Yosl Birstein, van Polen naar Australië: zie David G. Roskies: A Bridge of Longing: The Lost Art of Yiddish Storytelling. Harvard University Press, 1996 op books.google.nl p. 329

 

Extra: Jiddische sites

Toekomst 

Om in de gaten te houden: De YiddishPoetry.org van het Australian Centre of Jewish Civilisation in Melbourne Australia, is bezig met de voorbereidingen voor een Anthologie of Yiddish Poetry of Poland between the two World Wars (1918 - 1939). Ze hebben al websites over Yisroel Shtern en Yossel Birstein -  editor: Andrew Firestone.
 Ze zullen dus ook aandacht gaan besteden aan Melech Ravitch, zo mag ik aannemen.

Aanvulling 17 mei 2011

*) Inmiddels heeft nu de YVIO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe een lemma over Melekh Ravitsh op internet geplaatst - mét een foto. [Zie hier]

Aanvulling 20 mei 2011

De Yiddisch vertaalster Willy Bril vertelde mij in een e-mail het aardige verhaal waar en hoe Melech Ravitch die reeks Spinozagedichten heeft geschreven. Tijdens de eerste wereldoorlog verbleef hij in een Hongaarse stad met ontelbare katholieke kerken. Omdat er nergens een rustige plek was om te schrijven liep hij maar een kerk binnen, die totaal leeg was. Hij knielde neer en begon op de rand van een kerkbank aan zijn cyclus Spinoza gedichten. Het werden er twintig. In zijn memoires schrijft hij: De joodse dichter kwam dagelijks terug in de katholieke kerk en liet de serene stemming en het klokgelui in zijn Spinozagedichten doorklinken.

Aanvulling 19 jan. 2010: A Cradlesong For American-Jewish Children - 1940 in books.google hieronder 'embedded']

 

Reacties

Het gedicht "Di geometrisje form foen der Etik" ("De geometrische vorm van de ethica") staat in Latijnse transcriptie en Nederlandse vertaling in "Sprakeloos; spiegel van de moderne Jiddische poëzie". Samenstelling Willy Brill. Amsterdam, Meulenhoff, 2007.

Nu ik toch bezig ben: ken je het gedicht "Der Spinozaforscher" van Nelly Sachs? Dat staat in "In den Wohnungen des Todes" (1946) en in de bloemlezing "Fahrt ins Staublose". Suhrkamp, Frankfurt.

Complimenten voor de interessante website.

@ Kees van hage,
Bedankt voor de twee tips. Fijn een mede-geïnteresseerde te ontmoeten. "Di geometrisje form foen der Etik" ga ik proberen te achterhalen - zal wel lukken, denk ik.

Over "Der Spinozaforscher" had ik eerder een blog zie:
http://spinoza.blogse.nl/log/nelly-sachs-1891-1970-en-haar-spinoza-gedicht.html
Voor meer suggesties houd ik mij graag aanbevolen.
En bedankt voor de complimenten...

Jammer dat Leo Fuks niet meer leeft; die wist alles (!) van de Jiddische literatuur. Maar zijn echtgenote, Rena Fuks-Mansfeld, emeritus hoogleraar Judaica aan de UvA, kan je misschien ook verder helpen. Haar e-mail is te vinden op google. Je zou je voor naspeurigen naar de Spinoza-bundel van Ravitch ook kunnen richten tot de Bibliotheca Rosenthaliana in de UB Amsterdam, waar Leo Fuks conservator was.

Wim, bedankt voor de tips. Ga ik iets mee doen.

In het kwartaalschrift Grine Medine van de stichting Jiddisj publiceren we regelmatig - in het Jiddisj en in Nederlandse vertaling - ook werk van Melech Rawitch.
Op de site www.grinemedine.nl (kijk in "archief" > "verhalen") is het verhaal Het joodse dievengilde uit Warschau (vertaald door Fred Borensztajn) te downloaden.

.