Waarom ontving Richard Popkin niet de Nobelprijs voor Spinoza Studies?

Richard H. PopkinAan Richard Popkin heb ik aandacht gegeven in twee blogs. Op 12 juli 2009 het blog: “Richard H. Popkin (1923 - 2005) - zijn Spinoza-boekje”; en het blog van 31 okt 2011: “Spinoza scepticus?” O.a. over het boek van Richard H. Popkin, The History of Scepticism from Erasmus to Spinoza. Nu kom ik vandaag het hoofdstuk tegen van zijn zoon Jeremy D. Popkin, "Richard Popkin and his History of Scepticism.” 1) Daarin schetst hij hoe zijn vader, zoals te zien is aan de diverse titels, met zijn studie over het scepticisme steeds verder in de tijd voort drong. Maar steeds meer ging hij zich bezig houden met de impact van het joodse denken en met christelijk en joods millenarisme en almaar meer met historische zaken dan met filosofische argumenten.

En dan schrijft de zoon over zijn vader:

“A typical passage from a letter in his later years is this one, from his correspondence with his friend and collaborator David S. Katz: "I have finished two papers about Spinoza, one on him and the great Quaker Bible critic, Samuel Fisher. But my more sensational achievement, which will no doubt win the Nobel Prize in Spinoza Studies, is that Spinoza's sainthood was undeserved. You remember the story about his turning down the offer of a post at Heidelberg. I found in an obscure volume in the Clark Library, that he was offered, and accepted the post at Heidelberg, and then the offer was withdrawn. But even worse, the story that he couldn't be bothered waiting to meet the Prince of Condé. I found he met the Prince, they had several long discussions...I looked into Condé's side of the story, and there it is big as life in the accounts taken from Conde's papers. 2)
My father's shift of interest from the history of skeptical thought, in the narrow sense, to Jewish history and the history of millenarian thought reflected his lifelong need to connect his scholarship to his deepest personal concerns.”

Die Richard Popkin! Stelde zichzelf nogal wat in het vooruitzicht: de Nobelprijs voor de Spinoza Studies! Heeft hij zijn verwachting waargemaakt? Waarom is daar verder nooit meer iets van vernomen?

Dat eerste van de twee genoemde artikelen kan ik traceren. Een jaar na die brief verschijnt zijn: “Spinoza and Samuel Fisher.” 3)

Maar het tweede? Is dat “Spinoza and the conversion of the Jews", gepubliceerd in 19844)? Dat is niet waarschijnlijk, want het betreft een tekst die twee jaar voor die brief is uitgesproken op een conferentie ter viering van Spinoza’s 350e geboortedag. De titel verwijst ook niet naar een of ander bommetje.

Het kan ook niet gaan om Richard H. Popkin. “Could Spinoza Have Known Bodin's Coloquium Heptaplomares?” 5) want dat gaat over een episode in het begin van de jaren 1660 – over een ongepubliceerd werk van Jean Bodin, waarvan Adam Boreel een afschrift zou hebben bezeten en dat Spinoza gekend zou kunnen hebben – een kwestie van ver vóór de tijd dat Spinoza een bezoek aan het kamp van Condé in Utrecht bracht. Welk artikel dat nogal zou inslaan kan dan bedoeld zijn? Is het - wat ik denk - misschien nooit verschenen? En dát moet dan z’n redenen hebben gehad – wellicht dat het toch om te obscure gegevens zou zijn gegaan?

Wel kwam Popkin jaren later, in 1992, in The third force in seventeenth-century thought 6) met gegevens als dat Bayle ooggetuigen zou hebben ontmoet die konden bevestigen dat Spinoza de prins van Condé had ontmoet en enige tijd met hem sprak; en zelfs Bayle's uitgever Pierre Desmaizeaux zou een van Condé's artsen gekend hebben die Spinoza dag na dag Condé’s vertrekken zag binnengaan.

Maar laat ik het betreffende stuk tekst zelf in z’n geheel citeren. In hoofdstuk XX, "Philosophy and the History of Philosophy, benadrukt Popkin de noodzaak dat we filosofische teksten in hun context moeten weten te plaatsen en daarvoor veel historische kennis dienen te hebben. Hij behandelt dat aan de hand van Spinoza, Wittgenstein, Hume e.a.. Ik neem hier dan de passage over die handelt over Spinoza.

"Further, I would recommend that historical information can make a difference, and in some cases a substantial difference. Let us consider our other ahistorical author, Benedictus de Spinoza. I tell people that any historical biographical account of Spinoza, written before the records and materials of the Spanish-Portuguese Jewish community of Amsterdam became available in the 1960s, is inaccurate and grossly misleading.

The Amsterdam Sephardic community was unique in Jewish history in many ways. Most of its leaders, including the chief rabbi, Saul Levi Mortera, and Rabbi Menasseh ben Israel and Rabbi Judah Leon Templo, had little or no Jewish training, and lived some part of their lives as Christians or in Christian communities. Many of the leaders had studied in Catholic universities in Spain, Portugal, France and Italy. Some of them, including Menasseh and Templo, mixed freely with Christians, and worked on intellectual projects with them at the time Spinoza was their student. The school system included studying what was taught in Iberia in philosophy. Its emphasis on Jewish studies inverted the normal order. Talmud was studied last, not first. (Spinoza was excommunicated before he took the last class.) The community was extremely cosmopolitan, including people from all over Europe, Brazil, the Levant, and North Africa.

Before we had access to the records, most of our information was based on three accounts written by Christians a couple of decades after Spinoza's death—those of Pierre Bayle, Colerus and Lucas. Colerus's, which had the most influence, was based mainly on what Spinoza's last landlord and landlady told him. Lucas was probably a disciple of Spinoza, anxious to create a saintly image. Bayle did more research, inquired of many people who knew Spinoza. Bayle's less than completely sympathetic picture was pushed aside for the more pleasing picture of the blessed Spinoza, who was so ahistorical, thinking eternal thoughts and seeing the world from the aspect of eternity, that he could not be bothered with the offer of a chair at the University of Heidelberg or with visiting the Prince of Condé. Bayle had found out that Spinoza was offered the chair at Heidelberg, that he wanted to accept it, and then the offer was withdrawn when Spinoza would not promise not to dogmatize (whatever that may have meant). Bayle also found out from eyewitnesses that Spinoza met the Prince of Condé and spent some time with him. Bayle's editor, Pierre Desmaizeaux, knew one of Condé's physicians, who saw Spinoza enter Conde's chambers day after day, and knew the libertine Dr. Henri Morelli, an Egyptian Jew, who discussed Condé's offer to Spinoza with Spinoza himself. (Condé offered Spinoza 1,000 écus per annum to be a house philosopher at Chantilly. Spinoza, according to Morelli, refused, not because, like Greta Garbo, he wanted to be alone, but because he feared that Condé was not powerful enough to protect Spinoza from Catholic bigots.)

The publication of Henry Oldenburg's letters and the researches of Gustave Cohen and Paul Vernière and the new edition of K. O. Meinsma show Spinoza as part of two incompatible worlds after the excommunication, that of the Millenarians and the pious Collegiants, and that of the libertines in Condé's entourage, who were connected later on with the English deists. Quaker historians have found that Spinoza became associated with the Quaker mission in Amsterdam right after his excommunication, and I have found that he, most likely, translated two Quaker tracts into Hebrew in 1657-58. What does this barrage of new data indicate? If Spinoza's work is at all to be explained by his context, his situation, then we have to deal with the known facts, not the myths. Spinoza was taught not by a Mortera, renowned Talmudist, but by Saul Levi Mortera, whose Jewish education in Venice could not have lasted beyond age 13. He was not a Talmudic authority. Spinoza, in opposing him, was opposing a quite different kind of Jewish view. Spinoza's Tractatus is anything but timeless. The author stated that it could only have been written in seventeenth-century Holland, where freedom of thought and expression was possible. The work can be understood only in terms of Spinoza's relationship to the Judaism of his community, and in terms of his involvement with the pious creedless Christianity of the Quakers and the Collegiants and with his reading of Dutch, English and Spanish political history of the time. We now know there was a rebellion of several budding Bible critics in the Jewish community of 1656, influenced by La Peyrere's Men before Adam, Jean Bodin's unpublished Heptaplomeres and an early stage of the anti-religious polemic, Les Trois Imposteurs, Moses, Jesus and Mohammed, were circulating. In terms of this it is becoming possible to assess what is original in Spinoza's analysis of religious knowledge, and what he might have been trying to accomplish in the intellectual and political situation then existing in Holland. I stress all of these relatively new data about Spinoza to show how historical research can make a philosophical text more intelligible. One can say that the Tractatus is not a pure philosophical text. But, except for the Ethics, what is? Even the Ethics becomes more intelligible when set in Spinoza's actual social milieu, not his legendary ahistorical isolation."  

Ja, voor wat hij in 1984 aan zichzelf en zijn vriend beloofde, was het echt veel te weinig voor een Nobelprijs voor de Spinoza Studies.

Daarmee is de andere vraag die hij in die brief oproept: of en waarom Spinoza’s zgn. ‘heiligheid’ onverdiend is, geheel van de baan. Het was ook helemaal niet nodig Spinoza enige heiligheid toe te schrijven.

Aanvulling 7 febr. 2012

Ik kreeg de tip dat het artikel waarnaar ik zocht, toch wel gepubliceerd is. Echter niet in een wetenschappelijk kwaliteitstijdschrift, maar in het blad van de instelling in de bibliotheek waarvan Popkin zijn informatie had gevonden “in an obscure volume in the Clark Library” – bij toeval, gezien de titel:

"Serendipity at the Clark: Spinoza and the Prince of Condé." In: The Clark Newsletter, University of California, Los Angeles, n°10 Spring 1986, p. 4-7

Ik had dit kunnen aantreffen in een voetnoot van het in de eerste noot vermelde boek, waaraan ik overige informatie ontleende, wat me ontgaan was. Ik zocht elders, o.a. in de Duitse Spinoza-Bibliografie, die het niet had. Mijn zegspersoon voegt er nog aan toe: “Heb overigens (toeval???) afgelopen weken een aantal tijdschriftpublicaties (op internationaler niveau) van Popkin gelezen en ben wel enigszins tot sterk geschrokken van zijn erg slordige citaties naar primaire bronnen uit de 17e eeuw (vermoed/weet dus dat hij niet alles zelf heeft nagelezen of opgetekend; dit blijkt o.a. uit het feit dat hij t.a.v. uiteenlopende gebeurtenissen in die eeuw telkens naar dezelfde pagina’s verwijst).”

Dit is nog wel een aanwijzing dat zo iemand de Nobelprijs voor de Spinoza-Studie niet verdiende.

Er kon enige dagen later een vervolg-blog komen.



1) In: José Raimundo Maia Neto, Gianni Paganini, John Christian Laursen (Ed.): Skepticism in the modern age: building on the work of Richard Popkin. [Volume 181 van Brill's studies in intellectual history. BRILL, 2009 – ISBN  9789004177840 [books.google]

2) aldaar note 63 RHP tot David S. Katz, 13 Aug. 1984 (PP)

3) In: Philosophia 15 (1985) (3), p. 219-236

4) In: Spinoza's political and theological thought : International symposium under the Auspices of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences. Commemorating the 350th Anniversary of the Birth of Spinoza Amsterdam, 24-27 November 1982.  Ed. b. C. de Deugd. - Amsterdam [e.a.]: North Holland Publishing Company, 1984: 171-183.

5) Richard H. Popkin. “Could Spinoza Have Known Bodin's Coloquium Heptaplomares?” In: Philosophia 16 (1986) (3-4), p. 307-314

6) Richard H. Popkin. The third force in seventeenth-century thought. Volume 22 van Brill's studies in intellectual history. BRILL, 1992 - ISBN 9789004093249, 377 pagina's [books.google] 



Richard was altijd enthousiast, soms te. Van mij had hij de Nobelprijs mogen krijgen, maar dan omdat hij voor het eerst wees Spinozistische sporen in Hume, die andere topfiguur van de Verlichting.

Hierbij meld ik dat ik n.a.v. een tip een aanvulling aan het blog heb toegevoegd. Het betreffende artikel blijkt wél gepubliceerd geweest te zijn.

Beste Wim,

Een zeer terechte opmerking.


Beste Wim,

Wat Hume betreft klop dit klopt natuurlijk ook wat jij zelf hebt betoogd.