Gregory Bateson (1904 – 1980) en Spinoza: twee opvallend op elkaar lijkende denkers

Deze "Britse antropoloog, sociaal wetenschapper, linguïst, visueel antropoloog, semioticus en cyberneticus, wiens werk vele vakgebieden doorkruist" (wiki), bekendste werk Steps to an Ecology of Mind (1972) en Mind and Nature (1979) en [mij] vooral bekend om de dubble bind-theory ter verklaring van schizofrenie, had ik nog niet eerder in verband gebracht gezien met Spinoza. Zonder dat ik ergens tegenkom dat hij zich uitdrukkelijk met Spinoza heeft bezig gehouden, werden en worden er wel vergelijkingen gemaakt tussen zijn benadering van het mentale en die van Spinoza.

De aanleiding dat ik op hem stuitte is dat in het Italiaanse Manfredonia, in de bibliotheek “Nella pancia della balena” [In de buik van de walvis] – n.a.v. de 5e herdruk van het boek dat postuum door zijn dochter werd uitgegeven, Angels Fear: Towards an Epistemology of the Sacred (1988) en in 1989 in het Italiaans werd vertaald als Dove gli angeli esitano (1989), een paar filosofische bijeenkomsten worden gegeven door Antonio Giardino en Franco Salcuni, waarin vergelijkingen zullen worden gemaakt tussen het denken van Benedictus de Spinoza en Gregory Bateson. [Cf.]

Dat zet mij dan aan tot een speurtochtje, hetgeen me naar het volgende boek bracht, waarin uitgebreid een vergelijking wordt gegeven tussen beide denkers:

VoorkantNoel G. Charlton, Understanding Gregory Bateson: Mind, Beauty, and the Sacred Earth. SUNY Press, 2008 [books.google rechtstreeks naar het begin van de paragraaf over Spinoza]

In verband met een of meer blogs, waarmee ik binnenkort hoop te komen, vind ik het wel aardig uit deze langere paragraaf de volgende alinea's te brengen, die een idee geven van deze vergelijking tussen beide denkers.

"Bateson's thinking and Spinoza's philosophy partly coincide where they consider knowledge and learning. The key difference is that Bateson sees knowing as a characteristic of all beings and systems within the living world. Spinoza, while he sees the mental thought attribute of God as present throughout the wider world, in fact limits his discussion to what humans can know. For Bateson, learning and knowing extends to "a great many other places besides what is in my head and yours.... A redwood forest or a coral reef with its aggregate of organisms interlocking in their relationships has the necessary general structure" ( 1972f, 2000, 490). Bateson [..] saw the process of learning as having levels rather similar to Spinoza's levels of knowledge. Bateson tells the story of one of his dolphins at the research center in Hawaii who learned, during a series of experiments, that what was being rewarded was not the repeating of behavior that had been rewarded before, but that she would score if she invented something totally new. Eventually, showing great excitement, the dolphin started a training session by putting on an elaborate performance with eight "conspicuous pieces of behavior" of which four were quite new and had never before been observed in the species (1979a, 131-32). Clearly, Bateson claims, this was an example of learning about the context of learning. Bateson's "seldom achieved" third level of learning, the achievement of something like enlightenment, can be interestingly compared with Spinoza's third level of intuitive understanding of the world as God.

For Bateson there is complete merging of the physical components of a mental system with the mental process itself. As we saw in chapter 3, there can be no mind without some minimal physical complexity, but any sufficiently complex living system will constitute a mind. For Spinoza, minds and bodies are quite distinct attributes of God. Humans are modes of God, and so possess the same attributes. We are not individuals but partakers in the unitary existence of God and the world. What occurs in our mind is somehow mirrored in our body (and vice versa) but there is no causing of thoughts by what happens to the body, or causing of actions by the thoughts of the mind. This is all rather mysterious and seems similar to the "psychophysical parallelism" now favored by some theorists in this area and is also close to modern behaviorism. We must remember, however, that (as attributes and modes of the unitary God) mind and body are not separate for Spinoza. They are the same thing, "conceived now under the attribute of thought, now under the attribute of exten-sion" In effect, both Bateson's view and Spinoza's understanding are monistic, unifying mind and body with the world."  

Behalve met Spinoza maakt deze auteur ook een vergelijking met de milieufilosoof Arne Naess van deep ecology; zijn gebruik daarnaast van termen als reverential monism, religious naturalism, ethical naturalism etc., zijn wijzen op  Bateson's kritiek op het substantie-dualisme van Descartes en dergelijke meer, maken dat ik heel goed begrijp dat die overeenkomst met Spinoza zo wordt benadrukt.

____________

Will Stillwell and Jere Moorman, "Gregory Bateson’s Re-Visioning of Epistemology." In: Tradition & Discovery: The Polanyi Society Periodical, 39:1 [PDF met daarin ook een korte biografie van Bateson]

Germán Bula, "Reformas epistemológicas: Descartes, Spinoza, Bateson. Epistemological reforms: Descartes, Spinoza, Bateson." In: Logos. Bogotá (Colombia), 19 (1) [juni 2011], 141-164 [PDF]

Corry Shores hield zich met Gregory Bateson bezig [Cf.]

Zie ook over Bateson bij Kevin von Duuglas-Ittu [Cf.]

Gregory Bateson: L'ombre "d'un jeune loup dissident Spinoza" [Cf.]

In het bijzonder wijs ik op de volgende tekst:

Rick Dolphijn, "Insanity and Ecosophy from Guattari and Bateson to Malabou and back to Spinoza." [Intervention paper Terra Critica II, 22/23 November 2013, Utrecht University] [PDF waarin foutief staat Dolpijn]

Waarin we over Bateson lezen: "What Whitehead was only hinting upon was further developed in the early 1970’s when Gregory Bateson launched his “ecology of mind” being one of the first to understand that the ecological crises that haunt us today (and that announced themselves already in that age) cannot be positioned outside of us, not outside of our body, but also not outside of our mind."

Ik ben blij door het zoeken naar informatie over Bateson & Spinoza op deze tekst te zijn gestuit die ik graag ter lezing aanbeveel. Alleen vind ik wat ongelukkig uitgedrukt op p. 5: "the idea of selfpreservation central to the conatus determins all the thoughts that the body in casu produces." [Lichamen produceren bij Spinoza immers geen ideeën, maar ideeën zijn de gelijktijdige reflectie in het attribuut denken van gebeurtenissen van en in het lichaam].

Opmerkelijke coïncidentie: deze tekst werd dus gebracht op een conferentie in Utrecht in de dagen voorafgaande aan de Spinozadag in Paradiso waarbij het over de "groene Spinoza" zou gaan. Je komt dit PDF niet op de website van dr. Rick Dolphijn tegen.
Zie hier in een blog van 1-8-2012 een tekst van Dolphijn over Deleuze en Spinoza.