Jacob Brill (1639 – 1700) waarschijnlijk geen Spinozist

Veel is over deze Jacob Brill uit Leiden op internet niet te vinden, bijna alleen maar aanbiedingen van gravures van hem: “Halbfigur in der Linken Brille haltend. Kupferstich um 1720” [cf.], maar meestal omschreven met “Jacob Brill (1639-1700) Dutch philosopher and follower of Spinoza. Engraving from From Icones Virorum by Friedrich Roth-Scholtz (Nuremberg, 1725)”. Die omschrijving van deze aangeboden gravures wordt de aanleiding voor dit blog. Op het eind ga ik er nog even op in.  

Ook bij Krop en Israel vinden we nauwelijks iets. Bij Krop (Spinoza. Een paradoxale icoon van Nederland) wordt hij slechts vermeld als Leidse lakenwever die aanhanger was van de Zeeuwse predikant Pontiaan van Hattem. [p. 231]

Poortman geeft deze karakteristiek: “Lakenwever, catechiseermeester en mysticus te Leiden. Eerst Voetiaan, daarna Coccejaan, tenslotte aanhanger van een pantheïserende wereldbeschouwing in de geest van Pontiaan van Hattem.” [Cf.] Dit is duidelijk afgeleid van het lemma “Bril (Jakob)” in A.J. van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden (1855), waarin na "mystische Pantheisme" nog volgt "of Spinozisme." [DBNL]

Bij volgeling van Van Hattem, of ‘Hattemist’, weet je  dat je voor méér informatie moet zijn bij Michiel Wielema, The March of the Libertines: Spinozists and the Dutch Reformed Church (1660-1750) [Uitgeverij Verloren, 2004]. Daaruit haal ik de volgende gegevens:

Jacob Brill werd geboren uit eenvoudige, arme ouders die uit Vlaanderen naar Leiden geëmigreerd waren. Na zijn vaders overlijden werkte Jacob als wever in de plaatselijke textielindustrie. Hij genoot geen hoger onderwijs. Hij leidde een sober en teruggetrokken leven en werd beschreven als een zeer vroom en religieus man met interesse in theologische discussies.

Op een gegeven moment begon hij godsdienstonderricht te geven. In juli 1668 ontving hij na een theologisch examen toestemming om categisatieles te geven. Bij die gelegenheid had hij uiteraard ook de belijdenis moeten doen. In jan 1668 behaalde hij een vervolgexamen dat hem toestond officieel zieken te bezoeken. Hij werd gezien als goed orthodox en er waren nooit klachten over hem.

Vanaf 1685 tot aan zijn dood op 28 januari 1700 schreef hij een aantal teksten die in manuscript rondgingen onder vrienden en volgelingen.

In 1705 werden ze verzameld en uitgegeven als De werken, klaar en grondig aanwijsende het pit en merg van de ware wesentlijke en dadelijke God-geleerdheyd. Het zijn 43 teksten in ruim 900 bladzijden verzameld. [Meer  gegevens op Picarta]

Daarin blijkt hij flink beïnvloed te zijn door spirituele en mystieke denkers. Volgens Wielema zou hij vooral geïnspireerd zijn door  Angelus Silesius en Jakob Böhme. Volgens Kolakowski (zo lees ik bij Wielema) zouden z'n geschriften een niet-confessionele en vooral spirituele inhoud tonen. Brill benadrukte vooral de inwendige religie en mystieke vroomheid. Hij “stierf in een geur van rechtzinnigheid. Pas na zijn dood ontdekte men in zijn geschriften onrechtzinnige denkbeelden,” schrijft Rienk Vermij (In: Verrlichting in Nederland 1650-1850, p. 36)

“Men”? Wie waren dat?

Er was niets aan de hand tot de orthodoxe predikant Carolus Tuinman voor hem en andere ‘hattemisten’ ging waarschuwen. [Zie over deze Tuinman dit blog] In o.a. zijn Het helsche gruwelgeheim der heilloze vrijgeesten etc (1717) zette hij citaten uit Brill, Hattem en Spinoza naast elkaar om de grote overeenkomst ertussen te tonen. Met name zou het onderscheid tussen God en de mensen ook bij Brill niet te vinden zijn en zou hij het mystieke samenvallen met God benadrukken.

Je mag concluderen dat Brill’s ‘Spinozisme’ een uitvinding van Carolus Tuinman was en dat Brill veelmeer  een mystieke weg bewandelde met Angelus Silesius en Jakob Böhme.

Veel invloed had hij niet in Nederland. De Werken werden nooit herdrukt. Wel werden tussen 1719 en 1734 een aantal van zijn teksten in het Duits vertaald [zie hier enige titels]

Over de afbeeldingen

Dat hij Spinozist geweest zou zijn wordt in deze tijd verspreid door de sites die de boven getoonde afbeeldingen aanbieden met de beschrijving: “Jacob Brill (1639-1700) Dutch philosopher and follower of Spinoza. Engraving from Icones Virorum by Friedrich Roth-Scholtz (Nuremberg, 1725)” [cf. of cf. of cf. of cf.].

De laatste heeft zelfs de brutaliteit om geld te vragen: “Use in presentations, worldwide for 5 years - € 20.00. Use on website and social media, worldwide for 5 years - € 35.00”

Zoals blijkt uit de afbeelding die Michiel Wielema in bezit heeft en in zijn boek liet afdrukken, heeft degene die de afbeelding aanbiedt hem uitgesneden uit de ovale lijst waarop Brill's naam staat - ongeveer zoals deze afbeelding [van hier] die mogelijk een variant is, gezien de stand van de mond.