Willem Jan Otten lijkt soms in de buurt van Spinoza te komen…

… in ieder geval is hij Spinozistisch te lezen. [Dit blog komt er, mede ertoe aangezet door Aris Zeilstra, hier in dit blog te zien]

Lang geleden was ik gestopt met het lezen van Willem Jan Otten. Hij was mij een té gelovig, soms bijna theologisch schrijver geworden. Maar mijn dagblad, Trouw, blijft mij lange essays voorzetten van de hand van deze auteur die dit jaar de P.C. Hooft-prijs ontving. Zo ook voorbije zaterdag, waarin hij schreef over en naar aanleiding van het boek dat hij de voorbije zomer meermalen las: Christian Wiman, My Bright Abyss. Meditation of a Modern Believer [Farrar, Strauss & Giroux]

Christian Wiman is een Amerikaans dichter die jarenlang redacteur was van Poetry magazine. Acht jaar geleden bleek hij een ernstige dodelijke ziekte te hebben. Over de crisis waarin hij terecht kwam, z’n worstelingen en bijna-dood-ervaringen, schreef hij My Bright Abyss, samengesteld uit stukken tekst die hij schreef in z’n betere momenten over geloven in het aangezicht van de dood. Hij ontdekt bijvoorbeeld: “God is niet de uitkomst van leven en denken, het leven is de uitkomst van God.”

Ik citeer Otten:

“Wiman is door alle wetenschappelijke, journalistieke, sceptische wateren gewassen. Hij weet dat de gedachte aan 'na dit leven is er Niets' - geen hiernamaals, geen eeuwigheid -een verlokkelijke, fatale kennis is, die een soort ‘existentialistisch heldendom’ met zich meebrengt. Hij treft deze nihilistische heroïek aan bij de twintigste-eeuwse Helden van de Geest - Beckett, Camus, Kafka (als hij een Nederlandse schrijver was zou hij wellicht toegevoeg[d hebb]en: W.F. Hermans, Rudy Kousbroek) - en kan die ook bewonderen, maar het leidt uiteindelijk, als de schijnbaar zo soevereine opvattingen tot dogma's verstarren, ook tot een cultus van het isolement. "Je voelt je thuis in de wereld door je nooit helemaal thuis te voelen." Van God verlaten zijn, het schept een vreemde band, een soort stoere verongelijktheid die soms voor ‘existentiële moed’ wordt aangezien.”

"Er is een andere wereld, maar het is in deze", citeert hij Paul Elouard [sic, Éluard *)]. Hier doet Wiman wel een zeldzaam beroep op evangelietaal, door de woorden van Jezus te herhalen: "Het Koninkrijk Gods is in u." Het is uiteraard het christelijk geloof waar Wiman en Otten mee worstelen en met hun gevoel totaal door God verlaten te zijn.

[…]

“En dan komt hij tot één van zijn vele aforistische formuleringen: lijden heeft geen zin, maar is wel een sleutel. En het is duidelijk: het slot is God, die hij inmiddels 'leven' is gaan noemen, en in een andere passage 'mijn heldere afgrond'. Zijn grootste lijden is vertwijfeling geweest, en hij weet: er komt aan twijfel, zelfs aan wanhoop, geen eind. En toch: twijfel, en zelfs wanhoop zijn de sleutel, ze zetten de deur naar God op een kier, het 'eeuwig leven' volgt niet op het leven, maar de andere wereld is hier, in de heldere afgrond van het bestaan. En terwijl je zulke noties op je in probeert te laten werken, realiseer je je plotseling dat je nog niet eerder zo intiem betrokken bent geraakt bij andermans geloofstwijfel; intiemer, lijkt het haast, dan bij die van je zelf- en steeds gaat het om betwijfeling van het geloof dat ik zelf meende te belijden... Dit, lezer, is een even hardhandig als mysterieus boek, dat met elke bestaanscrisis aan zegging zal winnen. Dit zijn de ‘Pensées’ van onze tijd, een door en door theologisch boek zonder een spoor theologentaal. En het leert je poëzie lezen, door je te doen beseffen dat ook poëzie afdaalt naar de bron van geloof, dat een verlangen is, opgeweld uit vertwijfeling." [einde citaat]

Kijk, denkt een Spinozist bij een passage als "het 'eeuwig leven' volgt niet op het leven, maar de andere wereld is hier, in de heldere afgrond van het bestaan" niet eraan dat Spinoza met zijn "eeuwigheid van een deel van de geest" zoiets bedoeld moet hebben: komen tot een besef van eeuwigheid in dít leven.

 

_____________

*) De surrealistische Franse dichter Paul Éluard (1895 - 1952) zou ooit geschreven hebben: "Il y a un autre monde mais il est dans celui-ci." Er is op internet een en ander te vinden aan pogingen om na te gaan waar precies.