Yitzhak Melamed bestrijdt de "domesticatie van Spinoza"

In een boek dat 1 augustus 2013 bij OUP verscheen, dat gaat over de studie van de geschiedenis van de vroegmoderne filosofie, en waarin diverse auteurs te herkennen zijn die ook over Spinoza studies schreven, staat ook een belangwekkend hoofdstuk van Yitzhak Y. Melamed, sinds juli 2013 professor aan het Department of Philosophy (and Jewish Studies) aan de John Hopkins University, die vooral over Spinoza schrijft, ook hier:

Mogens Laerke, Justin E. H. Smith & Eric Schliesser (Eds), Philosophy and Its History. Aims and Methods in the Study of Early Modern Philosophy. Oxford University Pres, 1 August 2013 [books.google]

Nu heeft Melamed de mooie gewoonte zijn artikelen en hoofdstukken [een tijd] op zijn website beschikbaar te stellen; ook van dit hoofdstuk geeft hij al enige tijd een proefdruk in PDF.

"Principle of charity"
Op dit weblog is het al vaak gegaan over de PSR, de "Principle of Sufficient Reason." Over een heel ander - meer normatief-ethisch - filosofisch principe, de "Principle of charity" of de Principle of Charitable Interpretation" ging het nog niet. Voor ik inga op dit hoofdstuk van Melamed geef ik eerst een impressie van dit principe, waarover zoals dat vaak gaat diverse uitleggingen te vinden zijn. Je hoort weinig van het "welwillendheidsbeginsel" en ook in Nederland houden we het bij de Engelse term, "Principle of charity", want het stamt immers ook uit het Angelsaksische denken. Ik laat mij eerst leiden door de Nederlandse Wikipedia: het principe werd in 1959 door Neil L. Wilson gemunt en door Quine verder uitgewerkt, en kan zo worden samengevat: "probeer andermans redeneringen en argumenten altijd als zo zinvol mogelijk te interpreteren. Met andere woorden: ga ervan uit dat die redeneringen en argumenten rationeel en logisch zijn en kies dan de beste en sterkst mogelijke interpretatie. Doel van dit methodologische principe is om uitspraken van anderen niet als irrationeel, sofistisch of onwaar af te doen zolang er een coherente en rationele uitleg mogelijk is." [Zie ook hier en hier] Kortom: wees zo welwillend en begripvol mogelijk. Denk aan Spinoza's "menselijke handelingen niet bespotten, niet betreuren noch verachten, maar begrijpen [humanas actiones non ridere, non lugere, neque detestari, sed intelligere." Tractatus Politicus I/4]
"De waarheid of rationaliteit van iemands uitspraken maximaliseren" (Blackburn, 1994)
"Maximaal gebruikmaken van de betekenis van de woorden en gedachten van anderen en die interpreteren op een wijze die de consensus vergroot." (Donald Davidson, die hier veel over schreef)

Je zou zeggen: dit is een andere omschrijving voor: eerlijk argumenteren - een ander geen woorden in de mond leggen die hij niet bedoelde. Kortom, intellectuele eerlijkheid en fair play. Zoals ook Spinoza's hermeneutische principe was om alleen de Bijbel te laten zeggen wat erin te vinden is, de Bijbel vanuit de Bijbel te interpreteren en er geen betekenissen aan toe te voegen of in te leggen. Het principe wordt ook uitgewerkt in de richting van: auteurs vanuit hun context, hun eigen tijd en omgeving begrijpen [cf. hier]. Kortom, er is alleszins aanleiding om in een boek over de methode van het bestuderen van de geschiedenis van de filosofie een hoofdstuk over dit principe op te nemen.

Maar wat blijkt dan verbazingwekkenderwijs dat, zoals Melamed het opvat of zoals hij het tegenkomt in de literatuur, er in de praktijk precies het omgekeerde mee wordt bereikt of zelfs beoogd: namelijk zodanige aanpassing van een hooggewaardeerde lang dode auteur dat hij goed past in onze tijd en onze zienswijze.

"Domesticatie van Spinoza"
Melamed ziet "welwillend interpreteren" van Spinoza als het "domesticeren van Spinoza." Voor de voorbeelden die hij geeft verwijs ik naar zijn artikel. De meeste kritiek geeft hij daarin op de wijze waarop Jonathan Israel in Spinoza betekenissen leest, zodat hij de radicale grondlegger kan zijn van alles wat de moderne tijd is gaan uitmaken. Vandaar Melamed's wat cynische ondertitel: "Benedict in the Land of the Secular Imagination." Iets van deze kritiek op Israel heb ik eerder op dit blog geuit; en zo verzette ik mij al op 20 oktober 2007 tegen Rebecca Goldstein's lezing dat Spinoza voorstander van de scheiding van kerk en staat zou zijn. Melamed bestrijdt haar lezing ook.  

Ik wilde hier graag op attenderen. En zo zie je maar weer hoe een goed bedoeld normatief=ethisch beginsel in z'n tegendeel kan verkeren. Als Melamed gelijk heeft. Ik denk dat hij een beetje gelijk heeft, maar ook wel wat overdrijft en dat er heel wat echt 'welwillende interpretaties' van Spinoza worden gegeven: interpretaties die het "Principle of charity" toepassen zoals het m.i. bedoeld is.

Ik mis in Melameds hoofdstuk een kritische bespreking van het beginsel zelf. Hij brengt het misbruik ervan alsof het beginsel zelf zo bedoeld was. Ook mis ik, wat toch best passend was geweest, een verwijzing naar de toepassing van het beginsel door Spinoza zelf. Maar de kleine moeite om kennis van het hoofdstuk te nemen is het zeker waard. Verheugd ben ik over de volgende woorden:

Stop met Baruch
"
In terms of pure public relations, it seems that the most successful posthumous conversion is the common custom today to refer to Spinoza by his given Hebrew name, “Baruch,” in spite of the simple fact that we have no trace of evidence showing that Spinoza ever used this name in his adult life. Whether and to what extent Spinoza’s Jewish upbringing played a signifi cant role in his thought is an important question that needs to be addressed through careful study of his work and the works of his teachers. Renaming Spinoza “Baruch” is nothing but an instant and cheap gesture of political correctness."

Opm. We kunnen in het voorjaar van 2014 zien of het hem lukt om op Oxford Bibliographies Online, waar nu Daniel B. Schwartz bij Jewish Studies de bibliografie over Baruch Spinoza verzorgde [cf.] en bij Philisophy nog staat aangekondigd: Baruch Spinoza - Yitzhak Y. Melamed [cf.] om dit om te buigen naar Spinoza, Benedict zoals hij het op zijn CV met zijn indrukwekkende publicatie-overzicht heeft staan [cf.]

Opm.2. In mijn blog van 23 jan 2012 waarin ik doorgaf dat hij die bibliografie ging verzorgen, maakt ik nog de opmerking: "Voor de Amerikanen, zeker die van joodse origine, blijft Spinoza altijd Baruch heten." Zou hij zich dat hebben aangetrokken? Nou, ik verbeeld mij niets.


 

Reacties

Boeiend artikel over intrigerend thema. Inderdaad zetten veel modieuze filosofen klassieke filosofen naar hun hand en beroepen ze zich vaak ten onrechte op hun oude voorgangers. In feite betekent dit een OMBUIGING van hun standpunten naar de eigen visie om deze van extra steun te voorzien. Maar deze kwalijke praktijk wordt ook vaak toegepast omdat men de radicale standpunten te paradoxaal en onverteerbaar acht. Zo wordt Spinoza vaak te woest en abnormaal gevonden en wordt hij verzacht, wat zich o.a. ook vaak in verzachtende vertalingen manifesteert. Dit type domesticatie komt bij Melamed niet uit de verf.
Overigens is het artikel scherp t.a.v. Israel's complete 'modernisering' van Spinoza richting de waarden en normen van onze tijd. Zeer terecht onderstreept Melamed dat er bij Spinoza absoluut geen sprake is van scheiding van kerk en staat, wat hem niettemin vaakin de schoenen wordt geschoven. Maar daarnaast is zijn schets van Spinoza's politieke theorie allerbelabberdst.