Spinoza en de Islam

Wim Klever, die zich regelmatig via ingezonden stukken in NRC Handelsblad mengt in maatschappelijke discussies, vindt dat er door 'vrienden van Spinoza' op een minder wereldvreemde manier met de nalatenschap en boodschap van Spinoza zou moeten worden omgegaan en dat zij zich méér zouden moeten bezighouden met de thema’s van de huidige tijd.

Een houding hebben tegenover en daadwerkelijke omgang met moslims is – zeker sinds IX XI 2001 - een van de centrale thema’s van onze huidige maatschappij. De Islam is overduidelijk een actueel politiek thema in ons land. Meer blogs onder de titel 'Spinoza en de Islam' zijn dan ook zeker wenselijk, maar het zich mengen van intellectuelen met Spinozistische know how in het maatschappelijk debat is nóg wenselijker – dat ben ik met Wim Klever eens.

Op komst: nieuw boek van Wim Klever "Door de bril van Spinoza" 

Wim Klever is bezig aan een nieuw boek: "Door de bril van Spinoza" en daaruit mag dit weblog op de website benedictusdespinoza.nl een voorpublicatie doen van het hoofdstuk: “Angst voor de Islam? Nuchterheid geboden (2011)” [zie hier de PDF]

Hierna geef ik intussen een kleine selectie van eerdere blogs die raakvlakken met dit thema hebben:

Ÿ Spinoza had het kunnen zeggen... [18 oktober 2010]

Ÿ Je kunt niet filosoferen zonder de gevestigde godsdiensten te verstoren [24 oktober 2010]

Ÿ Het door rechts gekaapte vrijheids-begrip teruggeclaimd [18 mei 2009]

Ÿ Affaire Tariq Ramadan voer voor Spinozistische analyse [25 augustus 2009]

Ÿ Muslimischer Islamkritiker - Vom Glauben zum Wissen konvertiert? [22 september 2010]

Ÿ Is Ibn Warraq de Spinoza van de Koran? [18 november 2010]

Ÿ Is Spinoza relevant in de 21e eeuw? [15 augustus 2010]

Ÿ Ian Buruma's TTP zonder theologie [3 juni 2010]

Ÿ Verwantschap tussen twaalfde eeuwse Arabische Verlichting en de Spinozistische Radicale Verlichting [18 september 2010]

Ÿ Stop met het bijzonder onderwijs. Spinoza ingezet in de Islam-discussie [30 augustus 2009]

 

Reacties

Wim,
1. De schets van tolerante islam die jij geeft kan aangevuld worden met het werk van islamkenner Snouch Hurgronje, een van de eerste bezoekers van Mekka (1885), die daar een, naar huidige maatstaven, tamelijk tolerante en easy-going samenleving aantrof, en wiens boek 'Mekka' nu voor een paar euro in de ramsj ligt. Maar dan spreken we niet over de huidige islam, ook niet over de meeste huidige islamieten die weinig of niets van hun geloof afweten, en meedeinen met de opvattingen van de imam. Bij de hedendaagse islam spreken we over de wahabitische = salafistische islam, de officiële staatsgodsdienst van Saoedie-Arabië, een orthodox-fundamentalistische stroming, die zich m.b.v het oliegeld verspreid heeft en zich nog verspreid over de gehele islamitische wereld en alle tolerantere varianten wegvaagt. Voorbeelden? In Pakistan is de daar heersende tolerante soefi-variant verdreven door de wahabitische talibaan. In Afghanistan idem. In Egypte oefent de Moslim Broederschap terreur uit, zodanig dat vrouwen zonder hoofddoek bespuugd en geslagen worden. In Somalië de terroristische Al Shabaab, in Algerije de moordenaars van de Fis, in Iran de zwartrokken van Khomeiny. Dertig procent van het Midden Oosten was 50 jaar geleden christelijk, nu 10 procent. Er is een bewuste politiek om christendom en andere godsdiensten te onderdrukken, inclusief derlichtere vormen van de islam.
2. Spinoza is in het geheel niet positief over de R.K.-godsdienst van de Bekeerde Albert Burgh, en bijgevolg ook niet over christendom en islam.
3. Spinoza is in de TTP niet positief over het jodendom, en in de brief tegen Blyenberg zegt hij dat hij de bijbel 'niet begrijpt', ondanks jaren studie.
4. In TTP3.12 noemt hij de besnijdenis een groot obstakel tegen geloofsverlating
Conclusie:
Zolang een moderne Spinoza die een TTP op basis van de koran schrijft zeker vermoord wordt, islamcritici überhaupt vermoord worden, is tolerantie voor de intoleranten niet op zijn plaats, zeker niet op basis van de filosofie van Spinoza.

Bedankt, Adrie, voor je vierdelige reactie.
Ad 1: Het werk van Snouck Hurgronje is mij globaal bekend. Ooit heb ik daar nog een aanvulling op gegeven m.b.t. wat hij schrijft over Mohammed en de Kaaba. Je hebt uiteraard helemaal gelijk net wat je schrijft over de politieke intolerantie van de oprukkende wahabitische / salafistische Islam. Ik heb het over de gemiddelde Islamitische gelovige die gelukkig nog niet is weggevaagd. Het is die Islam waar ook een serie verlichte reizigers in de 18e eeuw groot respect voor toonden, welk respect zij ook lieten gelden voor het optreden van Mohammed.
Ad 2: Inderdaad is Spinoza niet enthousiast over het R.K. van Albert Burgh en over willekeurig welke vorm van godsdienst die door de 'priestcraft' wordt gedomineerd en bedorven.
Ad 3: Spinoza schrijft naar Blijenberg niet dat hij het Jodendom niet begrijpt, maar dat hij de Schrift niet begrijpt. Daarmede bedoelt hij dat de prediking van de profeten de perken van het verstand te buiten gaat. Denk even aan de 'schepping', de 'voorzienigheid' etc., dat zijn dingen die door het verstand niet kunnen worden begrepen.
Ad 4: je interpretatie van wat Spinoza in TTP 3/12 schrijft, kan ik niet volgen. Spinoza bedoelt dat het vasthouden aan gebruiken en rituelen anders dan de gebruiken en rituelen van het land waarin men zich vestigt, haat, verachting en vervolging oproept. M.a.w. de Joden in de diaspora hebben hun vervolging te danken aan hun onwil om te integreren in hun nieuwe omgeving.
Ad 'conclusionem': De schrijver van een 'Tractatus coraniticus-politicus' zal zeker kans lopen te worden vermoord, precies zoals Spinoza zelf die kans liep. Wat je daaraan toevoegt, onderschrijf ik niet. Politieke bestrijding van intolerantie is juist'wel 'op zijn plaats' en ten zeerste gewenst als de enig mogelijk manier om tot vrede in een land te geraken. In plaats van 'zeker niet' is dat perse 'zeker wel' de inzet van Spinoza in de TRACTATUS POLITICUS.

Wim, je bent vaak een te snelle (en dan slechte) lezer.
Adrie schrijft: "in de brief tegen Blyenberg zegt hij [Spinoza] dat hij de bijbel 'niet begrijpt', ondanks jaren studie."
Jij, Wim, reageert met: "Spinoza schrijft naar Blijenberg niet dat hij het Jodendom niet begrijpt, maar dat hij de Schrift niet begrijpt." Dat is toch wat Adrie ook schreef?
Als Adrie schrijft: "is tolerantie voor de intoleranten niet op zijn plaats, zeker niet op basis van de filosofie van Spinoza," reageer jij met: "Politieke bestrijding van intolerantie is juist 'wel 'op zijn plaats'." Wat is het verschil dan? Je bent soms slecht te volgen in wat je bestrijdt?
Is nog een punt dat Snouck Hurgronje om in Mekka te kunnen komen de boel oplichtte en deed alsof hij - voor de schijn - moslim was/werd?

Overigens vind ik het onderwerp "Spinoza en de Islam," waarbij Spinoza wordt voorgesteld als tolerant t.o.v. de moslims niet zo sterk in het licht van zijn negatieve opmerkingen over de Turken.

Stan en Wim,
1. Je bent islamiet (of jood) op grond van een aantal formele criteria. Je innerlijke overtuiging doet daarbij niet ter zake. Dat is vrij logisch. Immers, je besnijdenis kan je niet ongedaan maken, evenals het feit dat je je moeder een jood is. Spinoza sluit zich bij die opvatting aan. In TTPVr.10 spreekt hij over 'de algemeen geldende godsdienst, dat wil zeggen de goddelijke wet'. Godsdienst is dus een kwestie van wetten die je gehoorzaamt.
2. Gisteravond stelde islamkenner Michiel Leezenberg, in een lezing voor SG-Univ.Twente, dat er een fundamentele breuk is tussen enerzijds de klassieke islam en de islam die tot 50 jaar geleden courant was, en anderzijds de huidige, sedert 30 jaar in de islamitische landen heerdende intolerante fundamentalistische islam. Ze kunnen op geen enkele wijze met elkaar vergeleken worden. Voorbeelden: in de 10e eeuw beweerden islamitische filosofen dat de rede voldoende was voor zaligheid, dat het geloof op verbeeldiong berustte en dat de staat er was t.b.v. de ongeletterde massa (cf. Spinoza!). Er werden zelfs satiren op de koran geschreven. Trouwens, denk hierbij ook aan jouw bespreking van Ibn Tufayl uit de 12e eeuw, Stan. Tot in de 50er jaren werden er in Egypte vrijmoedige films gemaakt. Leezenberg schrijft de omslag toe aan het verdwijnen van de invloed van het westers liberalisme, en een toename van de invloed van de leninistische variant van het marxisme, dat zich verbonden heeft met de islam. M.a.w. de Koude Oorlog is niet voorbij, maar het IJzeren Gordijn heeft zich verplaatst. Op mijn, wat ironisch bedoelde, vraag of we Lenin moeten bestuderen om de huidige islam te begrijpen, antwoordde hij min of meer bevestigend. Merkwaardigerwijs gaf hij In feite daarmee toe dat Geert Wilders gelijk heeft, die beweert dat de moderne fundamentalistische islam een politieke ideologie is, hoewel hij een verklaard tegenstander van Wilders is. Er is echter hoop dat het hoogtepunt van het fundamentalisme voorbij is, want bij de revolutie in Tuneië vorige week werd de roep om democratie niet verstoord door fundamentalistische kwezels.

Voorzichtig Adrie,
Geert Wilders beweert niet dat de moderne fundamentalistische islam een politieke ideologie is, hij beweert dat 'de islam' dat is (en de Koran een ideologisch boek). Hij maakt dat onderscheid van jou niet.
Met je eerste zin kom je gevaarlijk dicht in de buurt van de rassenwetten van Hitler. Allerlei volstrekt geassimileerde joden (die niets meer aan godsdienst deden, zich losgemaakt hadden van het jodendom en zich intussen Duitser of Wener voelden) werden van buitenaf terug vastgepind op 'formele criteria.'
Het is niet de besnijdenis die iemand jood maakt (er zijn vele miljoenen meer moslims besneden; en het aantal Amerikanen die 't om hygiënische redenen doen zou je de kost moeten geven). Of je jood bent via de moederlijn is een extern cultureel criterium. Wie zich niet in dat criterium herkent, ziet zichzelf niet als jood. Lees bij Spinoza (TTP Hfst 3) hoe ze allang onherkenbaar geassimileerd zouden zijn als ze zichzelf niet kunstmatig gescheiden hadden gehouden.

In het jaar van de val van de muur (of in dat van de ineenstorting van het Sowjet-imperium, daar wil ik afwezen) formuleerde de toenmalig secretaris generaal van de NAVO, Willy Claes, direct een nieuw doel: de islam bestrijden (zodat zijn tegen de Sowjets opgerichte organisatie kon blijven bestaan - het is ook gewoon 'brood op de plank'). De fundamentalistische islam had toen nog niet die wereldwijde uitstraling die het later kreeg en die mede door het westen is opgeroepen ('War on terror'- zo onschuldig zijn we niet). Vergeet niet dat het wereldwijde moslimfundamentalisme eigenlijk begon met de strijd van Osama bin laden tegen z'n eigen Arabische staat (die hij het kwalijk nam dat ze zo met de Amerikanen samenwerkten). En in de jaren daarvoor ontstond de moslimbroederschap door de gigantische ergernis tegen het in zijn ogen losbandige liederlijke leven dat de oprichter bij zijn verblijf in Amerika had meegemaakt.
En dat doet mij denken: het komt allemaal door internet. In hetzelfde jaar, 1991, waarin de Sowjet Unie ontbonden werd en er 15 zelfstandige republieken ontstonden, ontstond ook het www - het wereldwijde web dat zoveel liederlijks verspreid. Het islamitisch fundamentalisme is een facet van een veel dieper gaand anti-occidentalisme. Dát krijgen we op ons brood.

Stan,
1. Het perfide van Hitler is juist dat hij de joodse definities van jood-zijn voor zijn eigen doeleinden gebruikte.
2. De besnijdenis op zich is een mutilatie. Het gaat om de betekenis die er aan toegekend wordt, joden besnijden joden, islamieten besnijden nislamieten. Als de mutilatie tot stand gebracht is, en de betekenis heeft zich er aangehecht = ceremonie, dan blijft die mutilatie je joodse, cq islamitische merkteken.
3. Dat je moeder jood is, is ongetwijfeld een cultureel kenmerk, maar de clou daarvan is dat de godsdienst het wil laten functioneren als een erfelijk kenmerk. Vergelijk het met Marokkaan-zijn: de marokkaanse nationaliteit kan je niet afleggen, en gaat automatisch over op je nageslacht tot in de eeuwigheid. Trouwens, mijn nederlanderschap kan ik à bout instant ook niet zomaar afleggen, er zit een vertragingsmoment in van minstens 5 jr verblijf buiten NL.
4. Het islamitisch fundamentalisme is niet met Osama B.L. uit de lucht komen vallen, maar is in de vijftiger jaren begonnen met de Egyptische funfamentalistische anti-westerse geleerde Sayid Qutb, de inspirator van de Moslim Broederschap, van Osama B.L. e.v.a. Hij is in de 60er jaren opgehangen door Nasser, en dat heeft flink beijgedragen aan zijn status als martelaar in de islamitische wereld.
5. Bij mijn weten heeft Wilders het over de huidige islam als politieke ideologie, en niet over de islam zoals die 50, of 100, of 1000 jr geleden bestond. Begrijp me goed, ik geef de opvattigen van Leezenberg weer - zijn opvatting van de huidige islam als leninistische islam - en concludeer dan die die opvatting merkwaardig veel lijkt op die van Wilders.

Gelieve mij te verontschuldigen, Adrie, dat ik je eerste inbreng te snel en daardoor onzorgvuldig heb gelezen, zoals Stan terecht opmerkt. Dit is mede te wijten aan de kleine leltters op mijn laptop. Maar ik heb nu ontdekt, dat ik die met een muisklik kan vergroten. We hebben dus geen verschil van mening betreffende de punten 3 en 4. En tegen Stan zeg ik hierbij, dat Spinoza's houding t.o.v. Turken niet anders is als die t.o.v. Christenen of Joden. Hij scheert ze over dezelfde kam voor zover zij zich op grond van hun geloof politieke rechten toeeigenen of menen daar aanspraak op te kunnen maken.

@ Adrie
"Bij mijn weten heeft Wilders het over de huidige islam als politieke ideologie, en niet over de islam zoals die 50, of 100, of 1000 jr geleden bestond."

In 2006 kwam het WRR met een rapport over islam dat als onderzoeksmethode gebruikte: "het kijken naar alleen de positieve kanten van de islam". In een kamerdebat dat maanden later volgte begon Wilders: "ons veertienhonderd jaar geleden de oorlog is verklaard". Hij ziet wel degelijk de historische islam als een politieke ideologie. En als je de geschiedenis van de moslimveroveraars naleest, dan zie je snel dat de woorden van mohammed maar al te vaak gebruikt worden voor de expansie en de manier waarop. Geschiedschrijvers als Wil Durand zijn daar erg duidelijk in, in tijden dat je nog duidelijk mocht zijn over de islam.

Leezenbergs lezing was een lachertje. Lukraak een paar "verlichte" philosofen noemen betekend niet dat je een verlichting in de cultuur hebt aangetoond. Maar goed zijn artikelen zijn al verschillende malen afgekraakt in de volkskrant door Machteld Allen en Mat Herben.
Ook grappig was dat hij in de lezing duidelijk dingen wegliedt waarvoor hij in de krant werd bekritiseerd. De secularistie als islamitisch trekje bijv. Verder voegde hij een vaag verhaal toe over talen, wat de tiende verlichting van de islam moest voorstellen in zijn hoofd. Die gast kan zo bij de WRR aan de slag.
Verder had hij het constant over apologeten, om zichzelf als niet apologeet te etaleren. Hij noemde twee kleine oliestaatjes als voorbeeld van de vooruitstrevendheid van de hele arabische wereld. Hij refereerde naar dit werelddeel als "wat vroeger de derde wereld heette", terwijl de VN rapporten aantonen dat het bijna vierdewereldlanden zijn. Zielig.

Haram,
1. Als Wilders, zoals uit je citaat blijkt, de gehele islam van oorsprong tot heden een politieke ideologie noemt, dan verwatert de term tot nietszeggendheid. In zekere zin zijn jodendom, christendom en islam alledrie politieke ideologieën. Het gaat om de uitwassen: Voorbeelden: de Gereformeerde godsdienst van Abraham Kuyper kan je een politieke ideologie noemen (soevereiniteit in eigen kring), het ultramontanisme van de katholieken van Schaapman eveneens (corporatisme). Zo ook, maar bigotter en crimineler, de fundamentalistische islam. Vergeet niet dat in de 20er jaren de islam nog als een kwijnende godsdienst beschouwd werd, dus bepaald niet als een politieke ideologie.
2. Ik denk dat Leezenberg een ontwikkeling heeft doorgemaakt. Althans in het Voorwoord 2e editie 2008 van zijn 'Islamitische filosofie' schrijft hij dat hij, als hij dit boek na 9/11 geschreven had, waarschijnlijk een ander boek geschreven zou hebben.
3. Uit je reactie begrijp ik dat je bij Leezenbergs lezing aanwezig was. Hoewel er veel ruimte voor discussie was, heb je, voorzover ik mij herinner, er niet aan deelgenomen om je kritiek zoals je die nu verwoordt, te ventileren. Trouwens, wat bedoel je met 'Xmas is evil'? Die website krijg ik als ik op je naam klik. Waarom gebruik je een pseudoniem? Sta voor de vrijheid van meningsuiting. Daar hoort je eigen naam bij.

Adrie,
Ik ben het met je eens dat we niet toleranter moeten worden tegenover intoleranten. Ik vind het moeilijk om Leezenberg's conclusie te onderschrijven dat alleen de latere (laatste 100 jaar) van de islam leninistisch (of fascistisch aldus wilders) is. Als je kijkt naar het leven van de profeet, naar de veroveringen van zijn opvolgers, de vaak vergeten barbary wars, etc. Dat alles lijkt mij een vrij continue uiting van het fascisme waar ik die profeet en zijn "religie" ook van beticht.

Allemaal punten die wilders regelmatig onderstreept.
Leezenberg is er naar eigen zeggen alleen op uit om naar de positieve kanten te kijken en ze zelfs te zoeken en beweerd dat het "leninisme" slecht een uiting van de latere Islam is. Ik had hem inderdaad moeten vragen hoe hij over de Barbary wars denkt of over de slacht bij Tours, verovering van africa/india etc. Zijn verhaal laat geen ruimte om de motivatie achter deze Islamitische ondernemingen te verklaren.
Deze halve instelling van Leezenberg leidt er nu al toe dat wij dingen niet bij hun naam kunnen noemen. Het kritische geluid komt alleen nog van mensen die vaak zelf extremistisch zijn. Hij zorgt eigenlijk zelf voor de polarisatie waarvoor hij zo waarschuwd, naast dat hij, net als het WRR met haar vreemde onderzoeksmethode, intellectuele zelfmoord pleegt.

Je verward vrijheid van meningsuiting (waar ik geen woord over heb gerept) met privacy. En nee, ik heb liever niet dat als mijn toekomstig werkgever een google search op mijn naam doet, dat er dan een discussie naar voren komt over een hoog politiek en polariserend onderwerp als dit. Maar als je erop staat dan is er vast wel een manier om in contact te komen....

Haram,
Ik lees op je website 'Xmasisevil' het volgende:
"Islam is composed of, both a religious belief as well as a political system; therefore Islam is the universal path for all, Muslims and non-Muslims. Those that adhere to the spiritual belief and the laws of Islam are called the Muslims, and those that only wish to adhere to the laws of Islam in the Islamic state are called 'Dhimmi (non-Muslim citizens of the state)'."
En verderop:
"Islam is the only solution for every injustice."
Advies:
1. Lees in Spinoza's Briefwisseling Brief 67 en Brief 67a, die afkomstig zijn van 2 even bevlogen monotheïsten als jij, namelijk van rengentenzoon Albert Burgh en van de beroemde anatoon Nicolaas Stensen, die soortgelijke argumenten als jij te berde brengen.
2. Nog belangrijker is Spinoza's Brief 76 waarin hij antwoord geeft aan Albert Burgh, en afrekent met de universalistische claims van de godsdienst, niet alleen die van Albert Burgh, maar per extensionem ook die van jou.

Ik ben geen moslim. De XMasIsEvil website is een perfect voorbeeld van de intolerantie van moslims die genieten van de vrijheden in onze maatschappij. Op www.nieuwreligieuspeil.net en www.europenews.dk vindt je er dagelijks meer.

Erg verwarrend ja. Soorry. Nou moet je misschien nog een keer mijn berichten lezen met een clear mind :)

Haram,
Je maakt, omwille van je al dan niet terechte priviacybescherming, zoveel omtrekkkende bewegingen op dit blog dat je juist de aandacht op jezelf vestigt als privé-persoon: je reageert eerst als sympathisant-Wilders, hebt arabisch pseudoniem, weliswaar ironisch, dat een doorverwijzing geeft naar orthodox-islamitische site. Kortom, je presenteert je als een soort Bounty: van binnen halal, van buiten haram.