Mozart (1756 – 1791) & Spinoza [3] beschouwing over "iets mooi vinden"

Op mijn zoektocht die ik in het eerste blog begon, naar of Mozart met Spinoza in verband werd gebracht, kwam ik ook een interessante tekst tegen, waarbij juist Mozart genoemd werd in een beschouwing over Spinoza's emotieleer.

Frans Jacobs onderscheidt met Frijda ‘fasische’ en ‘tonische’ emoties, in zijn boek "Een filosofie van Emoties en verlangens" (2008, cf. blog) en vergelijkt Spinoza’s emotiebegrip met ‘het houden van Mozart’. Fasische emoties zijn de gewone reacties op wat van buiten komt – waarop een ongestoorde voortgaan volgt; tonische emoties zijn dieper gaande reacties op gebeurtenissen en “drukken uit wat we in ons leven van waarde achten.” Zij doen ons intensief bezig zijn, doordat we geboeid zijn, ergens in willen investeren. Deze twee verschillende typen emoties moeten niet op één hoop worden geveegd. Hij vindt dat Spinoza ten onrechte dat onderscheid niet maakt.

Nadat hij in zijn paragraaf “Spinoza over affecten” diens leer over de drie basisaffecten, conatus, blijheid (laetitia) en droefheid (tristitia) heeft geschetst en heeft laten zien dat de conatus, het streven om zichzelf in stand te houden, daarvan de belangrijkste is, en dat Spinoza externe krachten alleen van belang acht voor zover ze tot verzwakking resp. versterking van ons vermogen om voort te bestaan leiden, citeert hij de conclusie die Spinoza trekt in 3/9s: Uit dit alles blijkt, dat wij niets nastreven, willen, verlangen of begeren omdat wij van mening zijn dat iets goed is. Integendeel, wij zijn van mening dat iets goed is omdat wij het nastreven, willen, verlagen en begeren.” Je houdt dus van iemand, omdat zij je voortbestaan bevordert, en je haat haar omdat zij je voortbestaan benadeelt. En dit vindt Jacobs te beperkt; en hij is de enige niet. In onze discussiekring in de SKL over de Ethica klinkt een dergelijk ’geluid’ regelmatig. En ook op dit blog heb ik wel laten weten iets minder Spinozist te zijn en soms toch meer de definitie van het waardenbegrip van de Scholastiek (ratio finis et boni) te volgen: er is een reden in mij waarom ik iets lust of niet, maar er ligt ook een oorzaak in het ding dat ik al dan niet apprecieer en mij wel of niet ten doel stel. ( cf. en cf. en cf.). Ik citeer Jacobs, juist omdat hij in zijn beschouwing over Spinoza precies Mozart noemt. Hij schrijft:

“Het heeft weinig zin om het hiermee oneens te zijn; ik wil alleen aangeven in welke opzichten ik een andere weg volg dan Spinoza. Hij maakt geen onderscheid tussen iets dergelijks als tonische en fasische emoties. Wanneer ik dat wel doe, distantieer ik me van de stelling dat we dingen alleen waardevol achten omdat we ernaar streven. Soms gaat dat natuurlijk op: iemand die van spinazie houdt, heeft daarvoor geen andere reden dan dat hij het lekker vindt; spinazie is alleen 'subjectief beminnenswaardig', zouden we kunnen zeggen. (We kunnen algemeen geldige uitspraken doen over de gezondheid van spinazie, maar niet over de lekkere smaak ervan.) Maar iemand die van zijn kinderen houdt, wil graag dat het hun goed gaat, ook na zijn dood, en iemand die houdt van de muziek van Mozart, acht de kwaliteit daarvan zo hoog dat zij volgens hem de blijvende waardering verdient van mensen, waarvan hij niet per se getuige hoeft te zijn. Blijkbaar vindt zo iemand zijn kinderen of de muziek van Mozart niet alleen waardevol voor zover ze een positieve invloed hebben op zijn welbevinden (dat is natuurlijk óók het geval), maar ook omdat ze hem simpelweg aangaan, omdat ze een waarde voor hem vertegenwoordigen; we kunnen zelfs zeggen dat hij ze 'objectief beminnenswaardig' acht, hoe vreemd dat ook klinkt. De onafhankelijke waarde van je kinderen of van de muziek van Mozart is daarmee het voorwerp geworden van een tonische emotie, terwijl bij Spinoza alles in het teken staat van het eigen voortbestaan. Het ontbreken van een onderscheid tussen tonische en fasische emoties heeft zijn weerslag op Spinoza's omschrijving van liefde: blijdschap samen met het idee van een uitwendige oorzaak. Daarmee maakt hij van liefde een fasische emotie: een reactie op het inzicht dat er iets is met iets wat je aangaat; en wat je aangaat, is alleen maar je eigen conatus. Zolang we reageren op externe krachten die ons streven kunnen bevorderen of benadelen, zijn we volgens Spinoza onderhevig aan de macht der affecten; we moeten interne krachten zien te mobiliseren die ons bevrijden van de slavernij daarvan, dus ook van de liefde, die ondanks de positieve invloed die we ervan ondervinden, een lijding is en onze zelfstandigheid in de weg staat. Anders dan Spinoza houd ik vast aan het onderscheid tussen tonische en fasische emoties, waardoor ik de conatus reken tot een andere categorie dan vreugde en verdriet: die twee laatsten kunnen we fasische emoties noemen, de eerste niet. Is conatus dan een tonische emotie? In zekere zin wel, maar het terrein van de tonische emoties is veel breder dan Spinoza aangeeft: het heeft niet alleen betrekking op het eigen voortbestaan, maar op alles wat we van waarde achten. [cf books.google]

Ook in Jabobs hoofdstuk “Emoties en verlangens” in: Wolter Pieters, Gevoel Voor Kennis. Amsterdam University Press, 2009, p. 231 – books.google

                                                * * *  

Ik wijs nog hierop.
André Gounelle gaf in 2005 in zijn rubriek rubrique « Résonner » op de website Évangile et Liberté  een beschouwing weg over "Spinoza et Mozart." Daarin vergeleek hij zijn esthetische ervaring bij Ethica V met vioolconcerten van Mozart [Cf.]

Doris Rubenstein opent een stukje op The American Jewish World van 23 oktober 2014 aldus: "What do the portrayals of Wolfgang Mozart in Amadeus and Baruch de Spinoza in New Jerusalem have in common? In both plays, the main characters are child prodigies and they are both depicted as sort of wild and crazy guys." [Cf. Daar blijft het verder bij]

_____________________

Serie blogs over  Mozart & Spinoza

Mozart (1756 – 1791) & Spinoza (1632 – 1677) [1] meesters van de eeuwigheid
Mozart (1756 – 1791) & Spinoza (1632 – 1677) [2] via Goethe (1749 -1832)
Mozart (1756 – 1791) & Spinoza [3] beschouwing over "iets mooi vinden"
Mozart & Spinoza [4] miscellanea 
Mozart & Spinoza [5] afgerond